Adhyaya 9
Vyāsa’s Counsel to Dhṛtarāṣṭra on Restraining Duryodhana (व्यास-धृतराष्ट्र-उपदेशः)
Upa-parva: Dhṛtarāṣṭra-prati Vyāsa-nīti (Counsel to Dhṛtarāṣṭra regarding the Pāṇḍavas’ exile)
In this chapter, Vyāsa addresses Dhṛtarāṣṭra with a cautionary policy-ethical briefing. He states that the Pāṇḍavas’ exile—achieved through deceit and coercive victory by Duryodhana’s faction—is not a desirable outcome and carries deferred risk. Vyāsa predicts that, upon completion of the thirteenth year, remembered hardships may intensify the Pāṇḍavas’ resolve against the Kauravas. He questions why Dhṛtarāṣṭra’s son remains continually hostile for the sake of kingship, and urges that Duryodhana be restrained and moved toward śama (calm/appeasement). Vyāsa warns that attempting to harm the forest-dwelling Pāṇḍavas could lead to fatal consequences for the aggressor. He reinforces that Vidura, Bhīṣma, Kṛpa, and Droṇa share aligned counsel, and describes civil strife with one’s own kin as condemned, unlawful, and reputation-destroying. As a pragmatic alternative, he suggests sending Duryodhana alone to the forest among the Pāṇḍavas, hoping proximity might generate conciliatory affection; yet he also notes the inertia of ingrained character. The chapter closes by directing Dhṛtarāṣṭra to consult senior authorities promptly before circumstances become irreversible.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र अपने ही अंतःकरण की ग्लानि और असहायता लेकर व्यास से पूछता है—जिस द्यूत ने कुल को जला दिया, उसे रोकने की बुद्धि होते हुए भी मैं क्यों न रोक सका? → वह स्वीकार करता है कि भीष्म, द्रोण, विदुर और गान्धारी तक को द्यूत-आयोजन रुचिकर न था, फिर भी मोह और पुत्रस्नेह के कारण वह दुर्योधन को छोड़ नहीं पाया। व्यास उसके इस ‘जानते हुए भी न रुकने’ को कठोर सत्य की तरह सामने रखते हैं और उसे समझाने हेतु एक उपाख्यान का द्वार खोलते हैं। → व्यास ‘सुरभि-इन्द्र संवाद’ सुनाते हैं: स्वर्ग में गोमाता सुरभि एक दुर्बल, कृश, धमनियों से उभरे बैल की पीड़ा देखकर फूट-फूटकर रोती है—किसान उसे डंडों से मारकर असह्य भार खिंचवा रहा है। इन्द्र करुणा से पूछता है, और सुरभि बताती है कि धृतराष्ट्र के सौ-एक पुत्रों के बीच पाण्डु के पाँच पुत्र ही लक्ष्य बनकर मंदभाग्य और दुःखी हैं; उनके जीवन-वृद्धि की चिंता से उसका मन जलता है। → उपाख्यान का निष्कर्ष धृतराष्ट्र के लिए सीधा उपदेश बनता है—यदि वह चाहता है कि कौरव जीवित रहें, तो दुर्योधन को पाण्डवों के प्रति शम (शांति/संयम) में लाना होगा; अन्यथा अन्याय का भार उसी तरह कुल को तोड़ेगा जैसे दुर्बल बैल को तोड़ता है। → धृतराष्ट्र के सामने अब एक ही प्रश्न खड़ा है—क्या वह पुत्रमोह से ऊपर उठकर दुर्योधन को रोकेगा, या करुणा का यह संकेत भी अनसुना होकर विनाश की ओर ले जाएगा?
Shlokas
Verse 1
अनार (0) है नवमो<्ध्याय: व्यासजीके द्वारा सुरभि और इन्द्रके उपाख्यानका वर्णन तथा उनका पाण्डवोंके प्रति दया दिखलाना धृतराष्ट उवाच भगवन् नाहमप्येतद् रोचये द्यूतसम्भवम् | मन्ये तद्विधिना55कृष्य कारितो<स्मीति वै मुने
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ! പാശക്രീഡയിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ കാര്യം എനിക്കും ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല। മുനേ! വിധാതാവ് എന്നെ ബലമായി വലിച്ചിഴച്ച് ഈ കർമ്മത്തിൽ ഏർപ്പെടുത്തി എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു।
Verse 2
नैतद् रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च । गान्धारी नेच्छति द्यूतं तत्र मोहात् प्रवर्तितम्
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ഭീഷ്മനു രുചിച്ചില്ല; ദ്രോണനും വിദുരനും കൂടെ രുചിച്ചില്ല। ഗാന്ധാരിയും ദ്യൂതം ആഗ്രഹിച്ചില്ല; എങ്കിലും മോഹവശാൽ ഞാൻ അവിടെ ആ കളി ആരംഭിപ്പിച്ചു।
Verse 3
परित्यक्तुंन शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् । पुत्रस्नेहेन भगवन् जानन्नपि प्रियव्रत,भगवन! प्रियव्रत! मैं यह जानता हूँ कि दुर्योधन अविवेकी है, तो भी पुत्रस्नेहके कारण मैं उसका त्याग नहीं कर सकता
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, പ്രിയവ്രത! ദുര്യോധനൻ വിവേകരഹിതനാണെന്ന് അറിഞ്ഞിട്ടും, പുത്രസ്നേഹത്താൽ ഞാൻ അവനെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല।
Verse 4
व्यास उवाच वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् | दृढं विद्य: परं पुत्र परं पुत्रान्न विद्यते
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, വിചിത്രവീര്യന്റെ പുത്രനേ! നീ പറഞ്ഞതുപോലെ അതു സത്യമത്രേ। ഞങ്ങൾ ദൃഢമായി അറിയുന്നു—പുത്രൻ പരമപ്രിയൻ; പുത്രനെക്കാൾ വലിയത് ലോകത്തിൽ ഒന്നുമില്ല।
Verse 5
इन्द्रोडप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधित: । अन्यै: समृद्धैरप्यर्थर्न सुतान्मन्यते परम्
സുരഭി കണ്ണുനീർ ചൊരിഞ്ഞ് ഇന്ദ്രനെയും ബോധിപ്പിച്ചു—മറ്റെല്ലാ സമൃദ്ധികളും ഉണ്ടായാലും പുത്രനേക്കാൾ പരമമായത് മറ്റൊന്നുമില്ലെന്ന്।
Verse 6
अत्र ते कीर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशाम्पते,जनेश्वर! इस विषयमें मैं तुम्हें एक परम उत्तम इतिहास सुनाता हूँ; जो सुरभि तथा इन्द्रके संवादके रूपमें है
ജനേശ്വരാ! ഈ വിഷയത്തിൽ ഞാൻ നിനക്കൊരു പരമോത്തമമായ മഹാഖ്യാനം വിവരിക്കും—സുരഭിയുടെയും ഇന്ദ്രന്റെയും സംവാദരൂപത്തിൽ।
Verse 7
त्रिविष्टपगता राजन् सुरभी प्रारूुदत् किल | गवां माता पुरा तात तामिन्द्रोडन्वकृपायत,राजन! पहलेकी बात है, गोमाता सुरभि स्वर्गलोकमें जाकर फूट-फ़ूटकर रोने लगी। तात! उस समय इन्द्रको उसपर बड़ी दया आयी
രാജാവേ! ഒരിക്കൽ ഗോമാതാവായ സുരഭി ത്രിവിഷ്ടപത്തിലേക്ക് ചെന്നു പൊട്ടിക്കരഞ്ഞുവെന്ന് പറയുന്നു. മകനേ! അവളെ കണ്ട ഇന്ദ്രൻ കരുണയാൽ ദ്രവിച്ചു।
Verse 8
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपवके अन्तर्गत अरण्यपर्वमें व्यासवाक्यविषयक आठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—ശുഭേ! നീ ഇങ്ങനെ എന്തിന് കരയുന്നു? ദേവലോകവാസികൾ ക്ഷേമത്തിലാണോ? അല്ലെങ്കിൽ മനുഷ്യരിലോ പശുക്കളിലോ എല്ലാം സുരക്ഷിതമാണോ? നിന്റെ ഈ വിലാപം ചെറുകാരണത്തിൽ നിന്നല്ല।
Verse 9
युराभिरुवाच विनिपातो न वः वच्चिद् दृश्यते त्रिदशाधिप । अहं तु पुत्र शोचामि तेन रोदिमि कौशिक
സുരഭി പറഞ്ഞു—ത്രിദശാധിപാ! നിങ്ങളിൽ ഏതൊരു വീഴ്ചയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. എന്നാൽ, കൗശികാ! ഞാൻ എന്റെ പുത്രനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കുന്നു; അതിനാലാണ് ഞാൻ കരയുന്നത്।
Verse 10
पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् । प्रतोदेनाभिनिधघ्नन्तं लाड़्लेन च पीडितम्,देखो, इस नीच किसानको जो मेरे दुर्बल बेटेको बार-बार कोड़ेसे पीट रहा है और वह हलसे जुतकर अत्यन्त पीड़ित हो रहा है
കാണുക ഈ നീച കർഷകനെ—അവൻ എന്റെ ദുർബലനായ പുത്രനെ പ്രതോദംകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും അടിക്കുന്നു; എന്റെ കുഞ്ഞ് ഉഴവുപലകയിൽ കെട്ടിയിട്ട് ഭീകരമായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 11
निषीदमान सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप । कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्लोद्विजते मम । एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्ग॒हतेडधिकाम्
ഹേ സുരാധിപാ, ഹേ ദേവേന്ദ്രാ! വിശ്രമത്തിനുള്ള ആകാംക്ഷയിൽ അവൻ ഇരുന്നുപോകുമ്പോൾ കർഷകൻ അവനെ വടികൊണ്ട് അടിക്കുന്നു. ഇത് കണ്ടു ഞാൻ കരുണയിൽ മുങ്ങി; എന്റെ മനസ്സ് വിറച്ചു. അവിടെ ജോഡിയിൽ ഒരാൾ ബലവാൻ—ഭാരമുള്ള നുകം വലിക്കാം; മറ്റേത് ദുർബലം, പ്രാണമില്ലാത്തതുപോലെ—വീണ്ടും വീണ്ടും അടിയേറ്റിട്ടും ആ ഭാരം സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. ആ ദുഃഖം കണ്ടു എന്റെ ഹൃദയം ശോകത്തിൽ നിറയുന്നു.
Verse 12
अपरोअप्यबलप्राण: कृशो धमनिसंततः । कृच्छादुद्गहते भारं तं वै शोचामि वासव
മറ്റേതും ദുർബലം, പ്രാണമില്ലാത്തതുപോലെ; അത്ര കൃശമായതിനാൽ ശരീരമാകെ നാഡികൾ തെളിഞ്ഞുകാണുന്നു. അതു വലിയ പ്രയാസത്തോടെ ഭാരം വലിക്കുന്നു. ഹേ വാസവാ! അതിനായാണ് ഞാൻ ശോകിക്കുന്നത്.
Verse 13
वध्यमान: प्रतोदेन तुद्यमान: पुन: पुनः । नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव
പ്രതോദംകൊണ്ട് അടിക്കപ്പെടുകയും വീണ്ടും വീണ്ടും തള്ളിക്കൊടുക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തിട്ടും അവൻ ആ ഭാരം ചുമക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ഹേ വാസവാ, കാണുക!
Verse 14
ततो<हं तस्य शोकार्ता विरौमि भृशदुः:खिता । अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती,यही देखकर मैं शोकसे पीड़ित हो अत्यन्त दु:खी हो गयी हूँ और करुणामग्न हो दोनों नेत्रोंस आँसू बहाती हुई रो रही हूँ
അപ്പോൾ ആ കാഴ്ച കണ്ടു ശോകാകുലയായി ഞാൻ അത്യന്തം ദുഃഖിതയായി വിലപിച്ചു; കരുണ നിറഞ്ഞ് ഇരുകണ്ണുകളിൽ നിന്നുമെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും കണ്ണുനീർ ഒഴുകിച്ചൊരിഞ്ഞു ഞാൻ കരഞ്ഞു.
Verse 15
शक्र उवाच तव पुत्रसहस््रेषु पीड्यमानेषु शो भने । कि कृपायितवत्यत्र पुत्र एकत्र हन्यति
ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു—കല്യാണി! നിന്റെ ആയിരക്കണക്കിന് പുത്രന്മാർ ഇതേവിധം പീഡിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, ഇവിടെ ഒരേയൊരു പുത്രൻ വധിക്കപ്പെടുന്നതിൽ നീ ഇത്ര കരുണ എന്തുകൊണ്ട് കാണിച്ചു?
Verse 16
युराभिरुवाच यदि पुत्रसहस््राणि सर्वत्र समतैव मे । दीनस्यथ तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा
സുരഭി പറഞ്ഞു—ദേവേന്ദ്രാ! എനിക്ക് ആയിരക്കണക്കിന് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായാലും എല്ലാവരോടും എന്റെ ഭാവം സമമാണ്; എന്നാൽ ദീനനും ദുഃഖിതനും ആയ അസഹായ പുത്രനോടു സ്വാഭാവികമായി കൂടുതൽ കരുണ ഉയർന്നു വരുന്നു.
Verse 17
व्यास उवाच तदिन्द्र: सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मित: । जीवितेनापि कौरव्य मेने5भ्यधिकमात्मजम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗരവവംശജാ! സുരഭിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു. അന്നുമുതൽ അവൻ തന്റെ പുത്രനെ ജീവനെക്കാൾ പോലും പ്രിയമായി കരുതാൻ തുടങ്ങി.
Verse 18
प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम् । कर्षकस्याचरन् विधघ्नं भगवान् पाकशासन:,उस समय वहाँ पाकशासन भगवान् इन्द्रने किसानके कार्यमें विध्न डालते हुए सहसा भयंकर वर्षा की
അപ്പോൾ അവിടെയേ പാകശാസനനായ ഭഗവാൻ ഇന്ദ്രൻ കർഷകന്റെ പ്രവൃത്തിയിൽ വിഘ്നം സൃഷ്ടിച്ചുകൊണ്ട് പെട്ടെന്നു ഭീകരമായ മഴ പെയ്ത്തു.
Verse 19
तद् यथा सुरकि: प्राह समवेतास्तु ते तथा । सुतेषु राजन् सर्वेषु हीनेष्वभ्यधिका कृपा
ഈ സന്ദർഭത്തിൽ സുരഭി പറഞ്ഞതുതന്നെ ശരിയാണ്. കൗരവരും പാണ്ഡവരും—എല്ലാവരും ചേർന്ന് നിന്റെ പുത്രന്മാരാണ്; എന്നാൽ രാജാവേ, എല്ലാവരിലും ദുർബലരായി ദയനീയാവസ്ഥയിൽ കഴിയുന്നവരോടാണ് കൂടുതൽ കൃപ കാണിക്കേണ്ടത്.
Verse 20
यादृशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मे5सि पुत्रक | विदुरश्न महाप्राज्ञ: स्नेहादेतद् ब्रवीम्पहम्
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—വത്സാ! പാണ്ഡു എനിക്ക് പുത്രനായിരുന്നതുപോലെ നീയും എനിക്ക് പുത്രസമൻ. വിദുരനും മഹാപ്രാജ്ഞൻ. സ്നേഹവശത്താലാണ് ഞാൻ നിന്നോട് ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നത്.
Verse 21
चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्न भारत । पाण्डो: पज्चैव लक्ष्यन्ते तेडपि मन्दा: सुदु:ःखिता:
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ദീർഘകാലമായി നിനക്ക് നൂറൊന്ന് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടെങ്കിലും, പാണ്ഡുവിന്റെ അഞ്ചുപുത്രന്മാരേ മാത്രമാണ് വ്യക്തമായി മുന്നിൽ നിൽക്കുന്നത്. അവരും ലളിതഹൃദയരും കപടരഹിതരും അത്യന്തം ദുഃഖിതരുമാണ്.
Verse 22
कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि । इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—“അവർ എങ്ങനെ ജീവിക്കും? എങ്ങനെ വളർച്ച പ്രാപിക്കും?” കുന്തിയുടെ ആ ദീന പാർത്ഥന്മാരെക്കുറിച്ച് ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് അത്യന്തം കത്തുന്നു.
Verse 23
यदि पार्थिव कौरव्याज्जीवमानानिहेच्छसि । दुर्योधनस्तव सुत: शमं गच्छतु पाण्डवै:,राजन! यदि तुम चाहते हो कि समस्त कौरव यहाँ जीवित रहें तो तुम्हारा पुत्र दुर्योधन पाण्डवोंसे मेल करके शान्तिपूर्वक रहे
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇവിടെ കൗരവർ ജീവിച്ചിരിക്കണമെന്നു നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, നിന്റെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ പാണ്ഡവരോടു സമാധാനം ചെയ്ത് ശാന്തിയായി വസിക്കട്ടെ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler should tolerate a successor’s aggressive policy toward wronged kin for political gain, or intervene to enforce restraint—balancing dynastic ambition against lawful conduct, social condemnation, and foreseeable escalation.
The chapter teaches that power without restraint is self-defeating: ethical governance requires listening to wise counsel, preventing intra-family hostility, and recognizing that injustice produces delayed but predictable consequences.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-function is practical instruction—positioning this counsel as a preventive intervention whose value lies in averting irreversible harm and preserving dharma and reputation before political conditions harden.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.