Shloka 75
Dhaumya’s Enumeration of Eastern Tīrthas
Prācī-diś Tīrtha-kathana
यमुना गड़या सार्थ संगता लोकपावनी । गड़्ायमुनयोर्म ध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम्,राजेन्द्र! तत्पश्चात् महर्षियोंद्वारा प्रशंसित प्रयागतीर्थमें जाय। जहाँ ब्रह्मा आदि देवता, दिशा, दिक्पाल, लोकपाल, साध्य, लोकसम्मानित पितर, सनत्कुमार आदि महर्षि, अंगिरा आदि निर्मल ब्रह्मर्षि, नाग, सुपर्ण, सिद्ध, सूर्य, नदी, समुद्र, गन्धर्व, अप्सरा तथा ब्रह्माजीसहित भगवान् विष्णु निवास करते हैं। वहाँ तीन अग्निकुण्ड हैं जिनके बीचसे सब तीर्थोंसे सम्पन्न गंगा वेगपूर्वक बहती हैं। त्रिभुवनविख्यात सूर्यपुत्री लोकपावनी यमुनादेवी वहाँ गंगाजीके साथ मिली हैं। गंगा और यमुनाका मध्यभाग पृथ्वीका जघन माना गया है
yamunā gaṅgayā sārdhaṁ saṅgatā lokapāvanī | gaṅgāyamunayor madhyaṁ pṛthivyā jaghanaṁ smṛtam, rājendra |
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ലോകപാവനിയായ യമുന അവിടെ ഗംഗയുമായി സംഗമിക്കുന്നു. രാജേന്ദ്രാ! ഗംഗയും യമുനയും ഇടയിലെ പ്രദേശം പരമ്പരാഗതമായി ഭൂമിയുടെ ‘ജഘനം’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ മഹർഷിമാർ പ്രശംസിച്ച പ്രയാഗതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകണം; അവിടെ ദേവന്മാരും പൂജ്യ ദിവ്യസത്ത്വങ്ങളും വസിക്കുന്നു. അത്തരം സംഗമത്തെ ദർശിച്ച് പൂജിച്ചാൽ പുണ്യഭൂമിയുടെ മഹത്വബോധം, ദൈവക്രമത്തോടുള്ള വിനയം, തീർത്ഥയാത്രയുടെ ശുദ്ധി—ഇവയാൽ മനുഷ്യൻ ധർമ്മത്തോട് ഏകീകരിക്കുന്നു.
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
Reverence for tīrthas and sacred confluences is presented as a dharmic practice: approaching holy places with humility and faith is said to purify and orient one toward the divine order upheld by tradition.
Pulastya describes the sacred confluence where the Yamunā meets the Gaṅgā and notes the traditional belief that the land between them is the earth’s ‘jaghana’; he then directs the listener toward the celebrated Prayāga-tīrtha.