Shloka 74
वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता । तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता,राजेन्द्र! तत्पश्चात् महर्षियोंद्वारा प्रशंसित प्रयागतीर्थमें जाय। जहाँ ब्रह्मा आदि देवता, दिशा, दिक्पाल, लोकपाल, साध्य, लोकसम्मानित पितर, सनत्कुमार आदि महर्षि, अंगिरा आदि निर्मल ब्रह्मर्षि, नाग, सुपर्ण, सिद्ध, सूर्य, नदी, समुद्र, गन्धर्व, अप्सरा तथा ब्रह्माजीसहित भगवान् विष्णु निवास करते हैं। वहाँ तीन अग्निकुण्ड हैं जिनके बीचसे सब तीर्थोंसे सम्पन्न गंगा वेगपूर्वक बहती हैं। त्रिभुवनविख्यात सूर्यपुत्री लोकपावनी यमुनादेवी वहाँ गंगाजीके साथ मिली हैं। गंगा और यमुनाका मध्यभाग पृथ्वीका जघन माना गया है
vegena samatikrāntā sarvatīrthapuraskṛtā | tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā, rājendra! tatpaścāt mahārṣibhir dvārā praśaṃsite prayāgatīrtheṃ yāyāt | yatra brahmādayo devatā diśaḥ dikpālāḥ lokapālāḥ sādhyāḥ lokasammānitāḥ pitaraḥ sanatkumārādayo maharṣayaḥ aṅgirādayaḥ nirmalā brahmarṣayaḥ nāgāḥ suparṇāḥ siddhāḥ sūryaḥ nadyaḥ samudrāḥ gandharvāḥ apsarasaś ca brahmaṇā saha bhagavān viṣṇuś ca nivasantīti | tatra trayo 'gnikuṇḍāḥ, yeṣāṃ madhyena sarvatīrthasampannā gaṅgā vegapūrvakaṃ vahati | tribhuvanavikhyātā sūryaputrī lokapāvanī yamunā devī tatra gaṅgāyāḥ saha milati | gaṅgāyamunayor madhyabhāgaḥ pṛthivyā jaghanaṃ manyate |
പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അതിനുശേഷം മഹർഷിമാർ പ്രശംസിച്ച പ്രയാഗതീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകുക. അവിടെ തപനന്റെ പുത്രിയായ, ത്രിലോകപ്രസിദ്ധയായ ദേവി, സർവ്വതീർത്ഥങ്ങളുടെ മുൻപന്തിയിൽ നിന്നുകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ കടന്നുപോയതായി പറയുന്നു. പ്രയാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ, ദിക്കുകളും ദിക്പാലന്മാരും, ലോകപാലന്മാർ, സാധ്യർ, ലോകം ആദരിക്കുന്ന പിതൃഗണങ്ങൾ, സനത്കുമാരാദി മഹർഷികൾ, അങ്കിരസാദി നിർമ്മല ബ്രഹ്മർഷികൾ, നാഗങ്ങൾ, സുപർണങ്ങൾ, സിദ്ധർ, സൂര്യൻ, നദികളും സമുദ്രവും, ഗന്ധർവരും അപ്സരസ്സുകളും, കൂടാതെ ബ്രഹ്മാവിനൊപ്പം സ്വയം ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവും വസിക്കുന്നു. അവിടെ മൂന്ന് അഗ്നികുണ്ഡങ്ങളുണ്ട്; അവയുടെ മദ്ധ്യേ സർവ്വതീർത്ഥപുണ്യസമ്പന്നയായ ഗംഗ വേഗത്തോടെ ഒഴുകുന്നു. അവിടെയാണ് ത്രിഭുവനവിഖ്യാതയും ലോകപാവനിയും ആയ സൂര്യപുത്രി യമുനാദേവി ഗംഗയുമായി സംഗമിക്കുന്നത്. ഗംഗയും യമുനയും ഇടയിലെ ഭൂഭാഗം ഭൂമിയുടെ ‘ജഘനം’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
पुलस्त्य उवाच
Educational Q&A
The passage elevates tīrtha-yātrā as a dharmic practice: sacred places are portrayed as meeting-points of cosmic powers, and approaching them with reverence is framed as a means of purification and alignment with the world’s moral-spiritual order.
Pulastya instructs the king to proceed to Prayāga, describing it as a supremely sanctifying confluence where Gaṅgā and Yamunā meet, surrounded by gods, sages, and celestial beings, and marked by three fire-altars—thereby emphasizing its exceptional holiness.