Adhyaya 77
नलस्य पुष्करजयो द्यूते (Nala’s Victory over Puṣkara in the Dice-Game)
Upa-parva: Nalopākhyāna (The Tale of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates that after remaining away for a month, Nala (the Naiṣadha king) summons Bhīma and travels with a modest retinue toward Niṣadha. He approaches Puṣkara and announces a renewed engagement in dice, asserting he has amassed wealth again and proposing high stakes—explicitly including life as a wager—while also offering an alternative of martial resolution if gaming is refused. Puṣkara responds with derisive confidence and provocative speech, including disparagement tied to Damayantī. Nala, angered, restrains immediate violence and proceeds to the formal contest. The dice-game is conducted, and Nala decisively defeats Puṣkara, winning back kingdom and treasury and overcoming the earlier loss. After victory, Nala articulates a key clarification: the earlier defeat was not truly Puṣkara’s merit but attributed to Kali’s influence; he refuses to impute another’s fault to Puṣkara. Nala then releases Puṣkara’s life, reaffirms fraternal ties, and sends him back to his own city with honor. Puṣkara offers benedictions, departs with his people, and Nala re-enters his capital, pacifies the citizens, and restores stable governance.
Chapter Arc: स्नान-शुद्धि के बाद राजा नल (बाहुक-वेष में) विदर्भ-नरेश भीम के सम्मुख विनीत भाव से उपस्थित होते हैं; कुण्डिनपुर में ध्वजा-पताकाओं से सजा उत्सव-सा वातावरण है। → भीम नल को पुत्रवत् अपनाकर आदर देता है, दमयन्ती भी पिता को प्रणाम करती है; पर भीतर-भीतर पहचान, लज्जा, और बीते दुःखों की स्मृति—सब मिलकर एक अनकहा तनाव रचते हैं। साथ ही ऋतुपर्ण के आगमन/प्रस्थान का प्रसंग उठता है, क्योंकि वही बाहुक को साथ लाया था और अब अपने देश लौटने को उद्यत है। → राजा ऋतुपर्ण दमयन्ती-सहित राजपरिवार के सत्कार और नगर-उत्सव का समाचार सुनकर हर्षित होता है; नल-दमयन्ती के पुनर्मिलन की छाया में ऋतुपर्ण के ‘स्वदेशगमन’ का निर्णायक क्षण आता है—अतिथि-धर्म और कृतज्ञता के बीच विदाई का विधान तय होता है। → भीम द्वारा नगर की शोभा-वृद्धि, देवालयों की सजावट-पूजा, और अतिथियों का यथायोग्य सत्कार सम्पन्न होता है; ऋतुपर्ण को सम्मानपूर्वक विदा करने की तैयारी बनती है और संबंधों को ‘सखा-सम्बन्धी’ की मर्यादा में स्थिर किया जाता है। → ऋतुपर्ण के लौटते ही बाहुक/नल के रहस्य, कृतज्ञता-ऋण, और आगे के जीवन-निर्णयों (राज्य-प्राप्ति, पुनर्स्थापन) की अगली कड़ी के लिए कथा द्वार खोल देती है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय न () हि 7 आय सप्तसप्ततितमो<ध्याय: नलके प्रकट होनेपर विदर्भनगरमें महान् उत्सवका आयोजन
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് നലൻ തന്റെ വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതനായി, വൈദർഭി ദമയന്തിയോടുകൂടെ, യഥാസമയത്ത് ഭൂമിപതി രാജാവ് ഭീമനെ ദർശിച്ചു।
Verse 2
ततो5भिवादयामास प्रयत: श्वशुरं नल: । ततो<5नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा,स्नानादिसे पवित्र हुए राजा नलने विनीतभावसे श्वशुरको प्रणाम किया। तत्पश्चात् शुभलक्षणा दमयन्तीने भी पिताकी वन्दना की
അപ്പോൾ സംയമശീലനായ നലൻ വിനയത്തോടെ തന്റെ ശ്വശുരനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ശുഭലക്ഷണയായ ദമയന്തിയും തന്റെ പിതാവിനെ വന്ദിച്ചു।
Verse 3
तं॑ भीम: प्रतिजग्राह पुत्रवत् परया मुदा । यथाहँ पूजयित्वा च समाश्चासयत प्रभु:
അപ്പോൾ ഭീമൻ അവനെ പുത്രനെപ്പോലെ കരുതി അത്യന്താനന്ദത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, ആ പ്രഭു അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു।
Verse 4
नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् । राजा भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नलको पुत्रकी भाँति अपनाया और नलसहित पतिव्रता दमयन्तीका यथायोग्य आदर-सत्कार करके उन्हें आश्वासन दिया || ३ $ ।।
രാജാവ് നലൻ ആ ആദരസത്കാരം യഥാവിധി സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ ആ നരോത്തമൻ തന്റെ ശ്വശുരനെയും യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു. നലൻ ഇങ്ങനെ എത്തിയതായി കണ്ടപ്പോൾ വിദർഭനഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ അത്യന്തഹർഷത്തോടെ ഉല്ലസിച്ചു; നഗരമൊട്ടാകെ ആനന്ദത്തിന്റെ മഹാകോലാഹലം ഉയർന്നു।
Verse 5
परिचर्या स्वकां तस्मै यथावत् प्रत्यवेदयत् । ततो बभूव नगरे सुमहान् हर्षज: स्वनः
അവൾ ചെയ്ത സേവനം യഥാവിധി അവനോട് അറിയിച്ചു. അപ്പോൾ നഗരമൊട്ടാകെ ഹർഷജന്യമായ മഹാനാദം ഉയർന്നു.
Verse 6
अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम्
നഗരം പതാകയും ധ്വജമാലകളും കൊണ്ട് ശോഭിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. വിദർഭനരേശന്റെ തലസ്ഥാനമായ കുണ്ഡിനി ധ്വജ-പതാകകളുടെ നിരകളാൽ അത്ഭുതസൗന്ദര്യത്തോടെ മിനുങ്ങി. വഴികൾ നന്നായി തൂത്തുവാരി വെള്ളം തളിച്ച് പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചു. ഓരോ പൗരന്റെയും വാതിലിനുമുമ്പിൽ സുഗന്ധം പരക്കാൻ പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ വിതറപ്പെട്ടു.
Verse 7
सिक्ता: सुमृष्टपुष्पाब्या राजमार्गा: स्वलंकृता: । द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभड़: प्रकल्पित:
രാജപാതകൾ വെള്ളം തളിച്ച് നന്നായി തൂത്തുവാരി പുഷ്പങ്ങളാൽ മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു. ഓരോ പൗരന്റെയും വാതിലിനുമുമ്പിൽ പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടു.
Verse 8
अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च । ऋतुपर्णोडपि शुभ्राव बाहुकच्छझिनं नलम्
എല്ലാ ദേവതാലയങ്ങളും വിധിപൂർവം പൂജിക്കപ്പെട്ടു. ശുഭ്രരഥത്തിൽ ആരൂഢനായ ഋതുപർണരാജാവും, സമീപത്ത് ബാഹുകവേഷത്തിൽ മറഞ്ഞിരുന്ന നലനോടൊപ്പം, ദീപ്തനായി തെളിഞ്ഞു.
Verse 9
तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवम्,उन्होंने राजा नलको बुलवाकर उनसे क्षमा माँगी
രാജാവ് നലനെ വരുത്തി ആ ഭൂപതിയോട് ക്ഷമ ചോദിച്ചു.
Verse 10
सचतंकक्षमयामास हेतुभिरद्धिसम्मित: । स सत्कृतो महीपालो नैषध॑ं विस्मितानन:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ശ്രദ്ധാപൂർവം ആലോചിച്ച ഉറച്ച കാരണങ്ങളാൽ അവൻ ചതങ്കനെ ശമിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ സത്കരിക്കപ്പെട്ട നിഷധരാജാവ് വിസ്മിതമുഖനായി നിന്നു.
Verse 11
उवाच वाक्य तत्त्वज्ञो नैषधं वदतां वर: । बुद्धिमान् नलने भी अनेक युक्तियोंद्वारा उनसे क्षमा-याचना की। नलसे आदर-सत्कार पाकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ एवं तत्त्वज्ञ राजा ऋतुपर्ण मुसकराते हुए मुखसे बोले-- ।।
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു—“ദൈവാനുഗ്രഹത്താൽ നീ നിന്റെ ഭാര്യയോടു വീണ്ടും ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്നു.” എന്നു പറഞ്ഞ് അദ്ദേഹം നിഷധരാജൻ നലനെ അഭിനന്ദിച്ചു; പുഞ്ചിരിയോടെ സദ്ഭാവത്തിൽ മധുരവചനങ്ങളാൽ സത്കരിച്ചു.
Verse 12
किंचित् तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध । अज्ञातवासे वसतो मद्गृहे वसुधाधिप
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ നൈഷധ, വസുധാധിപ! നീ എന്റെ വീട്ടിൽ അജ്ഞാതവാസമായി കഴിഞ്ഞിരുന്നപ്പോൾ ഞാൻ നിനക്കു നേരെ അല്പമെങ്കിലും അപരാധം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ?”
Verse 13
यदि वाबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्धयापि कानिचित् | मया कृतान्यकार्याणि तानि व्वं क्षन्तुमहसि,“उन दिनों यदि मैंने बिना जाने या जान-बूझकर आपके साथ अनुचित बर्ताव किये हों तो उन्हें आप क्षमा कर दें!
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“അജ്ഞാനത്താൽ ആയാലും, ചിലപ്പോൾ അറിഞ്ഞിട്ടും ആയാലും, ഞാൻ നിനക്കു നേരെ എന്തെങ്കിലും അനുചിതം ചെയ്തിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അവയെ നീ ക്ഷമിക്കേണ്ടതാണ്.”
Verse 14
नल उवाच न मे5पराध॑ कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृते5डपि च न मे कोप: क्षन्तव्यं हि मया तव
നലൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! നീ എനിക്കു നേരെ അല്പമെങ്കിലും അപരാധം ചെയ്തിട്ടില്ല. എന്തെങ്കിലും സംഭവിച്ചിട്ടുണ്ടായാലും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കോപമില്ല; നിന്നെ എല്ലാതരത്തിലും ക്ഷമിക്കേണ്ടത് എന്റെ കടമയാണ്.”
Verse 15
पूर्व ह्ूपि सखा मे5सि सम्बन्धी च जनाधिप । अत ऊर्ध्व॑ तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमहसि,जनेश्वरर आप पहले भी मेरे सखा और सम्बन्धी थे और इसके बाद भी आपको मुझपर अधिक-से-अधिक प्रेम रखना चाहिये
നളൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപാ! മുമ്പും നിങ്ങൾ എന്റെ സഖാവും ബന്ധുവുമായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇനി മുതൽ എനിക്കു കൂടുതൽ സ്നേഹവും സദ്ഭാവവും കാണിക്കേണ്ടതാകുന്നു.
Verse 16
सर्वकामै: सुविहितै: सुखमस्म्युषितस्त्वयि | न तथा स्वगृहे राजन् यथा तव गृहे सदा
നളൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും നന്നായി ഒരുക്കിയ ഭോഗങ്ങളും ലഭിച്ച് നിങ്ങളുടെ ആശ്രയത്തിൽ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ വസിച്ചു. രാജൻ! നിങ്ങളുടെ ഭവനത്തിൽ എനിക്ക് എപ്പോഴും ലഭിച്ച സുഖം എന്റെ സ്വന്തം വീട്ടിലും അത്രയില്ലായിരുന്നു.
Verse 17
इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव । एवमुकक््त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषध:
നളൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർത്ഥിവാ! അശ്വജ്ഞാനമായ ഈ വിദ്യ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിങ്ങളുടെതുതന്നെ; അത് എന്റെ പക്കൽ നിക്ഷേപമായി നിലകൊണ്ടിരുന്നു. നിങ്ങൾ യുക്തമെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, അത് ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് തിരികെ നൽകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് നിഷധരാജൻ നളൻ ഋതുപർണനു അശ്വവിദ്യ നൽകി.
Verse 18
सचतां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा | गृहीत्वा चाश्वह्नदयं राजन् भाज़ासुरिनृप:
അവൻ ശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അതു സ്വീകരിച്ചു. ഹേ രാജൻ യുധിഷ്ഠിരാ! ‘അശ്വഹൃദയം’—അശ്വവിദ്യയുടെ ഗൂഢസാരം—ലഭിച്ച ശേഷം, ഋതുപർണൻ മറുപടിയായി നിഷധാധിപൻ നളനു ‘ദ്യൂതഹൃദയം’—ചൂതുകളിയുടെ അന്തർജ്ഞാനം—പഠിപ്പിച്ചു; പിന്നെ മറ്റൊരു സാരഥിയെ കൂട്ടി തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 19
निषधाधिपतेश्वापि दत्त्वाक्षहददयं नृप: । सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह
ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! നിഷധാധിപൻ നളനു ‘ദ്യൂതഹൃദയം’—ചൂതുകളിയുടെ ഗൂഢസാരം—നൽകിയ ശേഷവും, രാജാവ് ഋതുപർണൻ മറ്റൊരു സാരഥിയെ കൂട്ടി തന്റെ നഗരത്തിലേക്കുതന്നെ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 20
ऋतुपर्णे गते राजन् नलो राजा विशाम्पते । नगरे कुण्डिने काल॑ नातिदीर्घमिवावसत्,राजन! ऋतुपर्णके चले जानेपर राजा नल कुण्डिनपुरमें कुछ समयतक रहे। वह काल उन्हें थोड़े समयके समान ही प्रतीत हुआ
ഹേ രാജാവേ! ഋതുപർണ്ണൻ പുറപ്പെട്ടുപോയ ശേഷം ജനാധിപനായ നലരാജാവ് കുണ്ഡിന നഗരത്തിൽ കുറച്ചുകാലം പാർത്തു. എന്നാൽ ആ ഇടവേള അവനു ദീർഘമായി തോന്നിയില്ല; ക്ഷണമാത്രത്തിൽ കഴിഞ്ഞതുപോലെ ആയിരുന്നു.
Verse 56
जनस्य सम्प्रहृष्टस्य नलं दृष्टवा तथा55गतम् । राजा नलने उस पूजाको विधिपूर्वक स्वीकार करके अपनी ओरसे भी श्वशुरका सेवा- सत्कार किया। तदनन्तर विदर्भनगरमें राजा नलको इस प्रकार आया देख हर्षोल्लासमें भरी हुई जनताका महान् आनन्दजनित कोलाहल होने लगा
ജനങ്ങൾ നലരാജാവ് ഇങ്ങനെ വന്നെത്തിയതു കണ്ടപ്പോൾ ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു; വിദർഭനഗരത്തിൽ മഹാ ആനന്ദജനിതമായ കോലാഹലം ഉയർന്നു. നലൻ തനിക്കു ലഭിച്ച പൂജയെ വിധിപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ചു; പിന്നെ ധർമ്മാനുസാരമായി ശ്വശുരനോട് യഥോചിത സേവനവും സത്കാരവും കാട്ടി.
Verse 76
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें नलदमयन्तीसमागमविषयक छिह्त्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനത്തിൽ നല-ദമയന്തിമാരുടെ സമാഗമത്തെ വിവരിക്കുന്ന എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 77
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णस्वदेशगमने सप्तसप्ततितमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ നലോപാഖ്യാനപർവ്വത്തിൽ ഋതുപർണ്ണന്റെ സ്വദേശഗമനത്തെ വിവരിക്കുന്ന എഴുപത്തേഴാം അധ്യായം.
Verse 86
दमयन्त्या समायुक्तं जहषे च नराधिप: । सम्पूर्ण देवमन्दिरोंकी सजावट और देवमूर्तियोंकी पूजा की गयी थी। राजा ऋतुपर्णने भी जब यह सुना कि बाहुकके वेषमें राजा नल ही थे और अब वे दमयन्तीसे मिले हैं
ദമയന്തിയോടു വീണ്ടും ചേർന്നപ്പോൾ നരാധിപനായ നലൻ ആനന്ദത്തോടെ പുഞ്ചിരിച്ചു. നഗരം മുഴുവനും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ദേവാലയങ്ങൾ ശോഭിച്ചു, ദേവമൂർത്തികൾക്ക് എല്ലാടവും പൂജകൾ നടന്നു. പിന്നെ, ബാഹുകന്റെ വേഷത്തിൽ തനിക്കു സേവനം ചെയ്തതു നലൻ തന്നെയാണെന്നും, ഇപ്പോൾ അവൻ ദമയന്തിയുമായി വീണ്ടും ഒന്നിച്ചുവെന്നും രാജാ ഋതുപർണ്ണൻ കേട്ടപ്പോൾ, അവനും അത്യന്തം ഹർഷിച്ചു.
Frequently Asked Questions
Nala must choose between immediate violent retaliation after provocation versus a regulated resolution through agreed terms; after winning, he must decide whether to punish Puṣkara severely or to limit retribution and restore kinship norms.
The chapter models ethical closure: regain what was lost through composure and competence, but temper victory with restraint—distinguishing personal accountability from external causation and refusing to convert success into cruelty.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the implicit meta-function is exemplary—positioning Nala’s controlled victory and reconciliation as a didactic template within the larger exile discourse.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.