Shloka 53
Adhyāya 76: Kuṇḍina-praveśaḥ, Bhīmena satkāraḥ, Ṛtuparṇa-kṣamā, Aśvahṛdaya-pratyarpanam
Nala’s Reception and Reconciliation
Devanagari script
सैवं समेत्य व्यपनीय तन््द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन,जैसे चन्द्रोदयसे रात्रिकी शोभा बढ़ जाती है, उसी प्रकार भीमकुमारी दमयन्ती पतिसे मिलकर आलस्यका त्याग करके निश्चिन्त और हर्षोल्लसित हृदयसे पूर्णकाम होकर अत्यन्त शोभा पाने लगी
Transliteration
saivaṁ sametya vyapanīya tandrāṁ śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā | rarāja bhaimī samavāptakāmā śītāṁśunā rātrir ivoditena ||
Translation
ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ കണ്ടുമുട്ടി ദമയന്തി മന്ദതയെ നീക്കി; ദുഃഖജ്വരം ശമിച്ചു, ഹർഷം അവളുടെ അന്തഃശക്തി വർധിപ്പിച്ചു. ആഗ്രഹം നിറവേറ്റപ്പെട്ട ഭൈമീ, ശീതകിരണചന്ദ്രോദയത്തിൽ രാത്രി ശോഭിക്കുന്നതുപോലെ ദീപ്തയായി।
Word by Word
साshe (Damayanti)
सा:
Karta
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
एवम्thus
एवम्:
TypeIndeclinable
Rootएवम्
समेत्यhaving met (having come together)
समेत्य:
TypeVerb
Rootसम् + इ (धातु)
Formल्यप् (क्त्वान्त/अव्यय-क्रियाविशेषण), कर्तरि
व्यपनीयhaving removed
व्यपनीय:
TypeVerb
Rootवि + अप + नी (धातु)
Formल्यप् (क्त्वान्त/अव्यय-क्रियाविशेषण), कर्तरि
तन्द्राम्drowsiness, lethargy
तन्द्राम्:
Karma
TypeNoun
Rootतन्द्रा
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
शान्तज्वराwhose fever had subsided
शान्तज्वरा:
Karta
TypeAdjective
Rootशान्त-ज्वर (ज्वरः शान्तः यस्याः सा)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हर्षविवृद्धसत्त्वाwhose spirit/strength was increased by joy
हर्षविवृद्धसत्त्वा:
Karta
TypeAdjective
Rootहर्ष-विवृद्ध-सत्त्व (हर्षेण विवृद्धं सत्त्वं यस्याः सा)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
रराजshone, was resplendent
रराज:
TypeVerb
Rootराज् (धातु)
Formलिट् (परोक्षभूत/परफेक्ट), प्रथम, एकवचन, परस्मैपद
भैमीthe daughter of Bhima (Damayanti)
भैमी:
Karta
TypeNoun
Rootभैमि (भीमस्य अपत्यम्/सम्बन्धिनी; भैमी)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समवाप्तकामाhaving obtained her desire; fulfilled
समवाप्तकामा:
Karta
TypeAdjective
Rootसम् + अव + आप् (धातु) + काम
Formक्त (भूतकृदन्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शीतांशुनाby the moon (cool-rayed one)
शीतांशुना:
Karana
TypeNoun
Rootशीतांशु (चन्द्र)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
रात्रिःnight
रात्रिः:
Karta
TypeNoun
Rootरात्रि
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
इवlike, as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
उदितेनrisen, having arisen
उदितेन:
Karana
TypeAdjective
Rootउद् + इ (धातु)
Formक्त (भूतकृदन्त), पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
Speaker
बृहदश्चव उवाच
Characters & Entities
D
Damayantī (Bhaimī)T
the Moon (Śītāṁśu)N
Night (Rātri)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes