Shloka 316
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
स्वयं चैतान् समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् | फिर वे राजसेवकोंके साथ गये और बताये हुए भवनमें विश्रामके लिये प्रवेश किया। राजन! वार्ष्णेयसहित ऋतुपर्णके चले जानेपर बाहुक रथ लेकर रथशालामें गया। उसने उन घोड़ोंको खोल दिया और अश्वशास्त्रकी विधिके अनुसार उनकी परिचर्या करनेके बाद घोड़ोंको पुचकारकर उन्हें धीरज देनेके पश्चात् वह स्वयं भी रथके पिछले भागमें जा बैठा
svayaṃ caitān samāśvāsya rathopasthe upāviśat |
അവൻ ആ കുതിരകളെ സ്വയം ആശ്വസിപ്പിച്ച് രഥത്തിന്റെ പിന്നിലെ പീഠത്തിൽ ഇരുന്നു. രാജാവേ! വാർഷ്ണേയനോടുകൂടെ ഋതുപർണൻ വിശ്രമഭവനത്തിലേക്ക് പോയ ശേഷം, ബാഹുകൻ രഥം എടുത്ത് രഥശാലയിൽ ചെന്നു. അവൻ കുതിരകളെ അഴിച്ചു, അശ്വശാസ്ത്രവിധിപ്രകാരം അവയെ പരിചരിച്ചു. പിന്നെ സ്നേഹത്തോടെ തഴുകി ധൈര്യം നൽകി, ഒടുവിൽ അവനും രഥത്തിന്റെ പിന്നിലെ ഭാഗത്ത് ഇരുന്നു.
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharma as conscientious service: Bāhuka personally reassures the horses and follows proper conduct, showing restraint, humility, and responsibility even when unobserved.
After Ṛtupārṇa departs with Vārṣṇeya and the royal attendants retire, Bāhuka goes to the chariot-house, unharnesses and tends the horses according to the rules of horsemanship, comforts them, and then sits on the chariot’s rear platform.