Shloka 216
Adhyāya 73: Damayantī’s Investigation of Bāhuka
Keśinī’s Observations
अकस्मात् सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न सम विन्दति । भूपाल ऋतुपर्ण रमणीय कुण्डिनपुरमें ठहर गये। उन्हें बार-बार देखनेपर भी वहाँ (स्वयंवर-जैसी) कोई चीज नहीं दिखायी दी। वे विदर्भनरेशसे मिलकर सहसा इस बातको न जान सके कि यह स्त्रियोंकी अकस्मात् गुप्त मन्त्रणामात्र थी
akasmāt sahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sama vindati | bhūpāla ṛtuparṇa ramaṇīye kuṇḍinapure sthitavān | taṃ punaḥ punaḥ paśyann api tatra (svayaṃvara-sadṛśaṃ) kiṃcid api na dadarśa | sa vidarbha-nareśena saha sahasā na bubudhe yad etat strīṇām akasmāt gupta-mantraṇā-mātram iti |
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—സ്ത്രീകളുടെ ഗൂഢമന്ത്രണം അപ്രതീക്ഷിതമായി, അതിവേഗത്തിൽ വന്നാൽ അതിന്റെ യഥാർത്ഥ അർത്ഥം എളുപ്പത്തിൽ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുകയില്ല. രാജാവ് ഋതുപർണൻ മനോഹരമായ കുണ്ഡിനപുരത്തിൽ താമസിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കിയിട്ടും അവിടെ സ്വയംവരം പോലെയുള്ള യാതൊരു പൊതുചടങ്ങും അവൻ കണ്ടില്ല. വിദർഭരാജനെ കണ്ടിട്ടും അവൻ ഉടൻ മനസ്സിലാക്കിയില്ല—ഇത് സ്ത്രീകളുടെ അപ്രതീക്ഷിതമായ രഹസ്യ ആലോചന മാത്രമാണെന്ന്.
बृहदश्चव उवाच
Educational Q&A
The passage highlights how sudden, private counsel—especially conducted in a concealed social sphere—can be difficult for outsiders to interpret. Ethically, it cautions against hasty conclusions based on incomplete signs and underscores the limits of perception when information is intentionally kept secret.
Ṛtuparṇa arrives and stays in Kuṇḍinapura, repeatedly looking for some public event like a svayaṃvara but finds no such visible occasion. Even after meeting the Vidarbha king, he cannot immediately understand that the matter at hand is merely a sudden, secret consultation among the women.