Adhyaya 71
Rathaghoṣa–Saṃjñāna: Damayantī’s Inference and the Dispatch of the Envoy (Āraṇyaka-parva, Adhyāya 71)
Upa-parva: Nala–Damayantī Upākhyāna (Episode of Nala and Damayantī)
Bṛhadaśva narrates Ṛtuperṇa’s arrival at Kuṇḍina in the evening, his chariot resounding through the city as he enters at Bhīma’s summons. The horses and even animals in palace precincts react to the familiar chariot-sound, creating a sensory field of recognition. Damayantī hears the deep ratha-nirghoṣa and experiences a surge of hope, interpreting the sound as characteristic of Nala; she articulates her emotional and ethical steadfastness, recalling Nala’s virtues and expressing the extremity of her longing if reunion fails. She ascends the palace, sees Ṛtuperṇa accompanied by Vārṣṇeya and Bāhuka, and notes the absence of Nala in plain view. Bhīma hosts Ṛtuperṇa with formal honor while privately questioning the plausibility of the visit’s stated purpose. After Ṛtuperṇa is lodged, Bāhuka attends to the horses with technical care. Damayantī, reasoning that either Vārṣṇeya transmitted Nala’s charioteering knowledge or that Ṛtuperṇa resembles Nala in skill, resolves to verify the truth indirectly and dispatches a dūtī to search for and ascertain Nala’s presence.
Chapter Arc: Vidarbha se Damayanti ke “punah svayamvara” ka sandesh aata hai—Raja Ritupurna turant chalne ko vyakul ho uthta hai aur apne sarathi Bahuka (gupt roop me Nala) se ek hi din me pahunchne ki asambhav si yatra ka prashn karta hai। → Ritupurna Bahuka ki ashva-vidya par bharosa jataata hai, par uski maang kathor hai—“ekahna” (ek din) me Vidarbha. Bahuka ke hriday me Damayanti ka naam sunte hi dukh aur udveg ka toofan uthta hai; vah apne bhav chhupa kar yatra ke liye taiyar hota hai. Vashneya (Ritupurna ka sarathi) Bahuka ko dekh-kar uski aayu aur deh-yaashti ko Nala se milata hua, par roop-viparyay se bhramit hota hai aur man-hi-man vichar karta hai ki yah kaun hai। → Bahuka swayam rashmiyan (bagdor) sambhal kar rath ko ati-veg se daudata hai; uski ekagrata, utsah aur ghodon par adbhut niyantran dekh Ritupurna aur Vashneya vismit-anandit ho uthte hain. Isi kshan Bahuka ki asadharan kshamata uski asli pehchan ki chhaya ban kar ubhar aati hai—Vashneya ke sandeh ko bal milta hai aur Ritupurna ko apne lakshya ki siddhi nikat dikhai deti hai। → Ritupurna Bahuka ki hayagyaata par prasann hota hai; yatra ka sankalp dridh hota hai aur rath Vidarbha ki or bijli ki tarah badh chalta hai. Bahuka (Nala) apne antar-vedana ko niyantrit kar, Damayanti tak pahunchne ke liye apni kala ko shastra ki tarah prayog karta hai। → Ati-veg yatra ke beech Vashneya ka sandeh gehraata hai—kya yah Bahuka vastav me Nala hai? aur kya Damayanti ka “svayamvara” satya hai ya koi pariksha/upaay?
Shlokas
Verse 1
/ हि न हुक है एकसप्ततितमो<्ध्याय: राजा ऋतुपर्णका विदर्भदेशको प्रस्थान
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! സുദേവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട നരാധിപൻ ഋതുപർണൻ ലക്ഷണയുക്തമായ മൃദുവചനങ്ങളാൽ ബാഹുകനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു.
Verse 2
विदर्भान् यातुमिच्छामि दमयन्त्या: स्वयंवरम् । एकाह्ला हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक
“ദമയന്തിയുടെ സ്വയംവരത്തിലേക്ക് ഞാൻ വിദർഭത്തിലേക്കു പോകുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ അശ്വവിദ്യയുടെ തത്ത്വജ്ഞനായ ബാഹുകാ! നീ സമ്മതിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഒരേ ദിവസത്തിൽ അവിടെ എത്തുവാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”
Verse 3
एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह । व्यदीर्यत मनो दुःखात् प्रदध्यौ च महामना:
കുന്തീനന്ദനാ! ഋതുപർണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ നലരാജാവിന്റെ മനസ് ദുഃഖത്തിൽ പിളർന്നുപോയി. മഹാമനസ്സനായ നലൻ ദീർഘനേരം ഗാഢചിന്തയിൽ മുങ്ങി നിന്നു.
Verse 4
दमयन्ती वदेदेतत् कुर्याद् दुःखेन मोहिता । अस्मदर्थ भवेद् वायमुपायश्चिन्तितो महान्
അവൻ ചിന്തിച്ചു—“ദമയന്തി ഇങ്ങനെ പറയുമോ? അല്ലെങ്കിൽ ദുഃഖമോഹത്തിൽ അങ്ങനെ ചെയ്തതോ? എന്നെ നേടുന്നതിനായി അവൾ ഈ മഹോപായം ആലോചിച്ചിട്ടുണ്ടാകുമോ?”
Verse 5
नृशंसं बत वैदर्भी भर्तृकामा तपस्विनी । मया क्षुद्रेण निकृता कृपणा पापबुद्धिना
“അയ്യോ! ഭർത്താവിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന തപസ്വിനിയായ വൈദർഭി എത്ര ക്രൂരമായ തീരുമാനത്തിലേക്കാണ് തള്ളപ്പെട്ടത്! ആ ദീനയെ ഞാൻ—ക്ഷുദ്രനും പാപബുദ്ധിയുള്ളവനും—വഞ്ചിച്ചു.”
Verse 6
स्त्रीस्वभावश्वलो लोके मम दोषश्नल दारुण: । स्यादेवमपि कुर्यात् सा विवासाद् गतसौहदा
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— ലോകത്തിൽ സ്ത്രീസ്വഭാവം ചഞ്ചലമാണെന്ന് പ്രസിദ്ധം; എന്റെ കുറ്റവും തീർച്ചയായും ഭീകരമാണ്. എന്റെ ദീർഘവിരഹം മൂലം അവളുടെ ഹൃദയസ്നേഹം ക്ഷീണിച്ചിരിക്കാം; അതുകൊണ്ട് അവൾ അത്തരം കഠിനകർമ്മവും ചെയ്യാൻ ഇടയുണ്ട്.
Verse 7
मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात् तनुमध्यमा । नैवं सा कर्हिचित् कुर्यात् सापत्या च विशेषत:
ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— എന്റെ ദുഃഖം മൂലം ആ തനുമധ്യമയായവൾ അത്യന്തം വിറങ്ങലിച്ച്, നിരാശയിൽ അത്തരമൊരു ചിന്തയിൽ എത്തിയിരിക്കാം. എങ്കിലും അവൾ ഒരിക്കലും അങ്ങനെ ചെയ്യില്ലെന്ന് എന്റെ ഹൃദയം പറയുന്നു—പ്രത്യേകിച്ച് അവൾ സന്താനവതിയാകയാൽ.
Verse 8
यदत्र सत्यं वासत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम् । ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थ च करोम्यहम्
ഇവിടെ പറയുന്നത് സത്യമോ അസത്യമോ—അത് ഞാൻ അവിടെ ചെന്നാലേ ഉറപ്പായി അറിയൂ. അതിനാൽ എന്റെ സ്വപ്രയോജനത്തിനായും ഞാൻ രാജാവ് ഋതുപർണന്റെ അഭ്യർത്ഥന നിറവേറ്റും.
Verse 9
इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानस: । कृताञ्जलिर्वाचेदमृतुपर्ण जनाधिपम्
ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ നിശ്ചയിച്ച്, ദുഃഖഭാരമുള്ള ബാഹുകൻ കൈകൂപ്പി മനുഷ്യരുടെ അധിപനായ രാജാവ് ഋതുപർണനോട് പറഞ്ഞു— “നരേശ്വരാ, നരവ്യാഘ്രാ! നിങ്ങളുടെ ആജ്ഞ ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു. ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—നിങ്ങളോടൊപ്പം ഒരേ ദിവസത്തിനകം വിദർഭത്തിന്റെ തലസ്ഥാനത്തെത്തും.”
Verse 10
प्रतिजानामि ते वाक््यं गमिष्यामि नराधिप । एकाह्वा पुरुषव्यात्र विदर्भनगरीं नूप
“നരാധിപാ! നിങ്ങളുടെ വാക്ക് ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നു. നരവ്യാഘ്രനായ രാജാവേ! ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു—ഒരു ദിവസത്തിനകം വിദർഭനഗരിയിലെത്തും.”
Verse 11
ततः परीक्षामश्चानां चक्रे राजन् स बाहुक: । अश्वशालामुपागम्य भाज़सुरिनृपाज्ञया,युधिष्ठिर! तदनन्तर बाहुकने अश्वशालामें जाकर राजा ऋतुपर्णकी आज्ञासे अश्वोंकी परीक्षा की
അതിനുശേഷം, ഹേ രാജൻ യുധിഷ്ഠിരാ, ബാഹുകൻ രാജാവ് ഋതുപർണന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അശ്വശാലയിൽ ചെന്നു കുതിരകളെ പരിശോധിച്ചു; സേവാധർമ്മം പാലിച്ച് ആഡംബരമില്ലാതെ വേഗത്തിൽ തന്റെ കടമ നിർവഹിച്ചു।
Verse 12
स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णेन बाहुकः । अश्वाज्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुन: पुनः । अध्यगच्छत् कृशानश्चान् समर्थानध्वनि क्षमान्
ഋതുപർണൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ത്വരപ്പെടുത്തുന്നതിനാൽ ബാഹുകൻ വേഗത്തിലായി. അവൻ കുതിരകളെ പുനഃപുനഃ പരിശോധിച്ച് ആലോചിച്ചു; കാണാൻ ക്ഷീണിതങ്ങളായിരുന്നാലും വഴിയാത്ര സഹിച്ച് പൂർത്തിയാക്കാൻ ശേഷിയുള്ള ശക്തരായ കുതിരകളെ തിരഞ്ഞെടുത്തു।
Verse 13
तेजोबलसमायुक्तान् कुलशीलसमन्वितान् । वर्जिताल्लक्षणैहीनि: पृथुप्रोथान् महाहनून्
അവ കുതിരകൾ തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞവ; ഉത്തമകുലജന്മവും സദാചാരസ്വഭാവവും ഉള്ളവ. അവയിൽ അശുഭലക്ഷണങ്ങളുടെ ലേശവും ഇല്ല; കട്ടിയുള്ള മൂക്കും വിശാലമായ താടിയും കൊണ്ടു അവ ദൃഢവും ഭയങ്കരവുമായതായി തോന്നി।
Verse 14
शूद्धान् दशभिरावर्ते: सिन्धुजान् वातरंहस: । दृष्टवा तानब्रवीद् राजा किंचित् कोपसमन्वित:
അവ സിന്ധുദേശജന്യമായ, കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകൾ; പത്ത് ആവർത്തചിഹ്നങ്ങളാൽ യുക്തമായതിനാൽ അവ നിർദോഷങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെട്ടു. അവയെ കണ്ട രാജാവ് ഋതുപർണൻ അല്പം കോപത്തോടെ പറഞ്ഞു।
Verse 15
किमिदं प्रार्थितं कर्तु प्रलब्धव्या न ते वयम् । कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया मम । महदध्वानमपि च गन्तव्यं कथमीदृशै:
രാജാവ് പറഞ്ഞു—“ഇതാണോ നിന്നോട് ചെയ്യാൻ പറഞ്ഞത്? ഞങ്ങളെ വഞ്ചിക്കാനാവില്ല. ബലവും ജീവശക്തിയും കുറവുള്ള ഈ കുതിരകൾ എങ്ങനെ എന്നെ വഹിക്കും? ഇത്ര വലിയ ദൂരം പോകേണ്ടതുമുണ്ട്—ഇത്തരക്കാരാൽ രഥം എങ്ങനെ അത്ര ദൂരം പോകും?”
Verse 16
बाहुक उवाच एको ललाटे द्वौ मूर्थ्नि द्वौ द्वौ पाश्चोपपार्श्चयो: । दौ दौ वक्षसि विज्ञेयौ प्रयाणे चैक एव तु
ബാഹുകൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! നെറ്റിയിൽ ഒരു ചുഴി, തലയിൽ രണ്ട്, പാർശ്വങ്ങളിൽ രണ്ട്, ഉപപാർശ്വങ്ങളിലും രണ്ട്; വക്ഷസ്സിന്റെ ഇരുവശത്തും രണ്ട് രണ്ട്, പിന്നിൽ ഒന്ന്—ഈ പന്ത്രണ്ട് ചുഴികൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് അത്തരമൊരു കുതിരയെ രഥത്തിൽ കെട്ടണം.
Verse 17
एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान् नात्र संशय: । यानन्यान् मन्यसे राजन् ब्रूहि तान् योजयामि ते
ഈ കുതിരകൾ തീർച്ചയായും വിദർഭത്തിലെത്തും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. രാജാവേ! നിങ്ങൾക്ക് മറ്റുകുതിരകളാണ് യോജ്യമെന്നു തോന്നുന്നുവെങ്കിൽ പറയുക; അവയെ തന്നേ നിങ്ങളുടെ രഥത്തിൽ കെട്ടാം.
Verse 18
ऋचुपर्ण उवाच त्वमेव हयतत्त्वज्ञ: कुशलो हासि बाहुक | यान् मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു—ബാഹുകാ! അശ്വവിദ്യയുടെ തത്ത്വം അറിയുന്നവൻ നീയേ; നീ അതിൽ നിപുണൻ. അതിനാൽ നീ യോഗ്യമെന്നു കരുതുന്ന കുതിരകളെ തന്നേ വേഗം രഥത്തിൽ കെട്ടുക.
Verse 19
ततः सददश्वांश्वतुर: कुलशीलसमन्वितान् | योजयामास कुशलो जवयुक्तान् रथे नल:,तब चतुर एवं कुशल राजा नलने अच्छी जाति और उत्तम स्वभावके चार वेगशाली घोड़ोंको रथमें जोता
അപ്പോൾ അവൻ നല്ല വംശവും സദ്ഗുണവും ഉള്ള നാല് വേഗശാലി കുതിരകളെ കണ്ടു. ഈ കാര്യത്തിൽ നിപുണനായ നളൻ ആ വേഗപരിശീലിത കുതിരകളെ രഥത്തിൽ കെട്ടി.
Verse 20
ततो युक्त रथं राजा समारोहत् त्वरान्वित: । अथ पर्यपतन् भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमा:
പിന്നീട് അത്യന്തം ത്വരയോടെ രാജാവ് ഋതുപർണൻ തയ്യാറാക്കിയ രഥത്തിൽ കയറി. അദ്ദേഹം കയറുന്നയുടൻ ആ ഉത്തമകുതിരകൾ മുട്ടുകുത്തി നിലത്തേക്ക് താഴ്ന്നു വീണു.
Verse 21
ततो नरवर: श्रीमान् नलो राजा विशाम्पते । सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान्,युधिष्ठिर! तब नरश्रेष्ठ श्रीमान् राजा नलने तेज और बलसे सम्पन्न उन घोड़ोंको पुचकारा
അപ്പോൾ മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും പ്രജകളുടെ അധിപനുമായ ശ്രീമാൻ നളരാജാവ്—ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ—തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ ആ കുതിരകളെ സാന്ത്വനപ്പെടുത്തി ആശ്വസിപ്പിച്ചു।
Verse 22
रश्मिभिश्न समुद्यम्य नलो यातुमियेष स: । सूतमारोप्य वा्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम्
പിന്നെ നളൻ കൈയിൽ കയറുകൾ ഉറപ്പായി പിടിച്ച് കുതിരകളെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചു. വാർഷ്ണേയ സാരഥിയെ രഥത്തിൽ ഇരുത്തി, പരമവേഗം ആശ്രയിച്ച് രഥം ഓടിച്ചു।
Verse 23
ते चोद्यमाना विधिवद् बाहुकेन हयोत्तमा: । समुत्पेतुरथाकाशं रथिनं मोहयजन्निव
ബാഹുകൻ വിധിപൂർവ്വം ഓടിച്ചപ്പോൾ ആ ഉത്തമ കുതിരകൾ അതിവേഗത്തിൽ പാഞ്ഞു—രഥത്തോടുകൂടി ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിയതുപോലെ; അവരുടെ തീവ്രഗതിയാൽ രഥിയെ മയക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി।
Verse 24
तथा तु दृष्टवा तानश्वान् वहतो वातरंहस: । अयोध्याधिपति: श्रीमान् विस्मयं परमं ययौ,उस प्रकार वायुके समान वेगसे रथका वहन करनेवाले उन अश्वोंको देखकर श्रीमान् अयोध्यानरेशको बड़ा विस्मय हुआ
കാറ്റുപോലെ വേഗത്തിൽ രഥം വഹിക്കുന്ന ആ കുതിരകളെ കണ്ടപ്പോൾ, ശ്രീമാനായ അയോധ്യാധിപതി പരമ വിസ്മയത്തിലായി।
Verse 25
रथघोषं तु त॑ श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत् । वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम्
രഥത്തിന്റെ മുഴക്കം കേട്ടും കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന ആ കല കണ്ടും വാർഷ്ണേയൻ ബാഹുകന്റെ അശ്വവിദ്യയെക്കുറിച്ച് ചിന്തിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 26
कि नु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथि: । तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत्
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു— “ഇവൻ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലിയോ? കാരണം ഈ വീരൻ ബാഹുകനിൽ അതേ മഹത്തായ ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ കാണുന്നു.”
Verse 27
शालिहोत्रो5थ किं नु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित् मानुषं समनुप्राप्तो वपु: परमशोभनम्
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു— “അല്ലെങ്കിൽ കുതിരകളുടെ കുലതത്ത്വം അറിയുന്ന ശാലിഹോത്രനോ? അത്യന്തം ശോഭയുള്ള മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചു ഇവിടെ എത്തിയതോ?”
Verse 28
उताहोस्विद् भवेद् राजा नल: परपुरंजय: । सो<यं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत्
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു— “അല്ലെങ്കിൽ ശത്രുപുരങ്ങൾ ജയിക്കുന്ന രാജാവ് നലനോ ഈ രൂപത്തിൽ വന്നത്? തീർച്ചയായും ഈ നൃപൻ തന്നെയാണ് വന്നത്”—എന്ന് ഇങ്ങനെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു.
Verse 29
अथ चेह नलो विद्यां वेत्ति तामेव बाहुक: । तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവ് നലൻ ഇവിടെ അറിയുന്ന വിദ്യ ഏതാണ്, അതേ വിദ്യ ബാഹുകനും അറിയുന്നു; കാരണം ബാഹുകന്റെയും നലന്റെയും ജ്ഞാനം എനിക്ക് തുല്യമായി തോന്നുന്നു.”
Verse 30
अपि चेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च । नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यक्ष भविष्यति
ഋതുപർണൻ പറഞ്ഞു— “കൂടാതെ ബാഹുകന്റെയും നലന്റെയും വയസ്സും തുല്യമായി തോന്നുന്നു. ഇവൻ മഹാവീര്യനായ നലൻ അല്ലെങ്കിൽ, നലനോടു തുല്യമായി വിദ്യാസമ്പന്നനായ മറ്റൊരു മഹാപുരുഷൻ തന്നെയായിരിക്കണം.”
Verse 31
प्रच्छन्ना हि महात्मानश्वरन्ति पृथिवीमिमाम् । दैवेन विधिना युक्ता: शास्त्रोक्तैश्न निरूपणै:
അനേകം മഹാത്മാക്കൾ മറഞ്ഞ വേഷം ധരിച്ചു, ദൈവവിധാനത്താൽ നയിക്കപ്പെട്ടും ശാസ്ത്രോക്ത നിയമങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിതരുമായി, ഈ ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു।
Verse 32
भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यतां प्रति । प्रमाणात् परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम
അവന്റെ ദേഹവൈരൂപ്യം കണ്ടിട്ടു മാത്രം ‘ഇവൻ നളനല്ല’ എന്നു എന്റെ ബുദ്ധി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നില്ല; എങ്കിലും രാജാ നളന്റെ പ്രസിദ്ധമായ പുഷ്ടദേഹത്തോടു താരതമ്യപ്പെടുത്തുമ്പോൾ ഇവൻ കുറെ ക്ഷീണിതനായി തോന്നുന്നു—അതുകൊണ്ട് ‘ഇവൻ നളനല്ലായിരിക്കാം’ എന്ന ചിന്ത മനസ്സിൽ ഉയരുന്നു।
Verse 33
वय:प्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्यय: । नल॑ सर्वगुणैर्युक्ते मन््ये बाहुकमन्ततः
വയസ്സും ദേഹപ്രമാണവും അവനോടു തുല്യമാണ്; എന്നാൽ രൂപത്തിൽ മാത്രം വിപരീതം—വ്യത്യാസം കാണുന്നു. എങ്കിലും എല്ലാം തൂക്കിവെച്ച് അവസാനം ഞാൻ കരുതുന്നത്: ബാഹുകൻ സകലഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നനായ രാജാ നളനാണ്.
Verse 34
एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णेय: पर्यचिन्तयत् । हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथि:
മഹാരാജാ! ഇങ്ങനെ പലവട്ടം ആലോചിച്ച്, പുണ്യശ്ലോകനായ നളന്റെ സാരഥിയായ വാർഷ്ണേയൻ ഹൃദയത്തിൽ ആഴമായി ചിന്തിച്ചു, ഉള്ളിൽ തന്നെ ഒരു ഉറച്ച തീരുമാനത്തിലെത്തി।
Verse 35
ऋतुपर्णश्व राजेन्द्रो बाहुकस्य हयज्ञताम् | चिन्तयन् मुमुदे राजा सहवाष्णेयसारथि:,महाराज ऋतुपर्ण भी बाहुकके अश्वसंचालन-विषयक ज्ञानपर विचार करके वार्ष्णेय सारथिके साथ बहुत प्रसन्न हुए
രാജേന്ദ്രനായ ഋതുപർണൻ ബാഹുകന്റെ അശ്വജ്ഞാനം ആലോചിച്ച്, വാർഷ്ണേയ സാരഥിയോടൊപ്പം ആ രാജാവ് അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു।
Verse 36
ऐकाग्रयं च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत् । परं यत्नं च सम्प्रेक्ष्य परां मुदमवाप ह,उसकी वह एकाग्रता, वह उत्साह, घोड़ोंको काबूमें रखनेकी वह कला और वह उत्तम प्रयत्न देखकर उन्हें बड़ी प्रसन्नता प्राप्त हुई
അവന്റെ ഏകാഗ്രതയും ഉത്സാഹവും കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന നൈപുണ്യവും അത്യുത്തമമായ പരിശ്രമവും കണ്ടു ഋതുപർണ്ണൻ പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।
Verse 70
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें दमयन्तीके पुनः स्वयंवरकी चचसि सम्बन्ध रखनेवाला सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ നലോപാഖ്യാനപർവത്തിൽ ദമയന്തിയുടെ പുനഃ സ്വയംവരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എഴുപതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 73
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि ऋतुपर्णविदर्भगमने एकसप्ततितमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതേ വനപർവണി നലോപാഖ്യാനപർവണി ഋതുപർണ്ണവിദർഭഗമനേ ഏകസപ്തതിതമോऽധ്യായഃ।
Frequently Asked Questions
Damayantī must balance urgent personal longing with ethical restraint: whether to act immediately on a powerful sign (the chariot-sound) or to proceed through verification and proper channels to avoid error, scandal, or misrecognition.
The chapter foregrounds disciplined inference and procedural prudence: strong affect may initiate inquiry, but reliable knowledge is pursued through corroboration (messengers, observation of conduct, and skilled signs) within social norms.
No explicit phalaśruti is stated in this passage; its meta-function is narrative-ethical, illustrating how recognition and reunion are approached through lawful method, patience, and evidentiary reasoning within the epic’s broader discourse on dharma.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.