Adhyaya 65

Verse 1

हि न () हि २ 7 पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: जंगली हाथियोंद्वारा व्यापारियोंके दलका सर्वनाश तथा दुःखित दमयन्तीका चेदिराजके भवनमें सुखपूर्वक निवास बृहदश्चव उवाच सा तच्छुत्वानवद्याज्ञी सार्थवाहवचस्तदा । जगाम सह तेनैव सार्थेन पतिलालसा

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! കാരവാൻ-നേതാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കുറ്റമറ്റയും സുലക്ഷണയുമായ ദമയന്തി ഭർത്താവിനെ കാണാനുള്ള ആകാംക്ഷയോടെ അതേ വ്യാപാരസംഘത്തോടൊപ്പം ഉടൻ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 2

अथ काले बहुतिथे वने महति दारुणे । तडागं सर्वतोभद्रंं पच्मसौगन्धिकं महत्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—വളരെ കാലം കഴിഞ്ഞ ശേഷം അവർ ഭീകരവും വിശാലവുമായ ഒരു വനത്തിലെത്തി. അവിടെ ആ വ്യാപാരികൾ ‘പദ്മസൗഗന്ധിക’ എന്ന പേരുള്ള മഹത്തായ ഒരു തടാകം കണ്ടു; അത് എല്ലാദിക്കിലും മംഗളപ്രദമായി തോന്നി।

Verse 3

ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम्‌ । बहुपुष्पफलोपेतं नानापक्षिनिषेवितम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—വ്യാപാരികൾ ഒരു മനോഹരമായ ഇടം കണ്ടു; അവിടെ പുല്ലും ഇന്ധനമരവും ധാരാളം, പുഷ്പഫലങ്ങൾ സമൃദ്ധം, പലവിധ പക്ഷികൾ അവിടെ വസിച്ചിരുന്നു।

Verse 4

निर्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम्‌ । सुपरिश्रान्तवाहास्ते निवेशाय मनो दधु:

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— ആ തടാകത്തിലെ ജലം നിർമ്മലവും മധുരവുമായിരുന്നു; കാണുവാൻ മനോഹരവും അത്യന്തം ശീതളവുമായിരുന്നു. വ്യാപാരികളുടെ ഭാരവാഹികൾ അതിയായി ക്ഷീണിച്ചിരുന്നതിനാൽ, അവർ മനസ്സിൽ അവിടെയേ ക്യാമ്പിടാൻ നിശ്ചയിച്ചു.

Verse 5

सम्मते सार्थवाहस्य विविशुर्वनमुत्तमम्‌ । उवास सार्थ: सुमहान्‌ वेलामासाद्य पश्चिमाम्‌,समूहके अधिपतिसे अनुमति लेकर सब लोगोंने उस उत्तम वनमें प्रवेश किया और वह महान्‌ जनसमुदाय सरोवरके पश्चिम तटपर ठहर गया

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— കാരവാൻ നേതാവിന്റെ സമ്മതത്തോടെ എല്ലാവരും ആ ഉത്തമവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. തടാകത്തിന്റെ പടിഞ്ഞാറൻ തീരം എത്തി ആ മഹാസമൂഹം അവിടെയേ തങ്ങി.

Verse 6

अथार्धरात्रसमये नि:शब्दस्तिमिते तदा । सुप्ते सार्थे परिश्रान्ते हस्तियूथमुपागमत्‌

പിന്നീട് അർദ്ധരാത്രിസമയത്ത്, എല്ലാം നിശ്ശബ്ദവും നിശ്ചലവുമായിരിക്കെ, ക്ഷീണിച്ച കാരവാൻ ഉറങ്ങിക്കഴിഞ്ഞപ്പോൾ— ആനകളുടെ ഒരു കൂട്ടം അവിടെ എത്തി.

Verse 7

पानीयार्थ गिरिनदीं मदप्रस्रवणाविलाम्‌ । अथापश्यत सरर्थ तं॑ सार्थजान्‌ सुबहून्‌ गजान्‌

ജലം തേടി അവർ മലനദിയിലേക്കെത്തി; മഹാദന്തികളുടെ മദസ്രാവം ഒഴുകി അതിന്റെ പ്രവാഹം മലിനമായിരുന്നു. അപ്പോൾ അവർ ആ കാരവാനെ കണ്ടു— വ്യാപാരികളെയും, കൂടെ വന്ന അനേകം ആനകളെയും.

Verse 8

ते तान्‌ ग्राम्यगजान्‌ दृष्टवा सर्वे वनगजास्तदा । समाद्रवन्त वेगेन जिघांसन्तो मदोत्कटा:

അപ്പോൾ വനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ആ മദോന്മത്ത ആനകളൊക്കെയും ഗ്രാമ്യ ആനകളെ കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ, കൊല്ലണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, മഹാവേഗത്തിൽ അവരിലേക്കു പാഞ്ഞെത്തി.

Verse 9

तेषामापततां वेग: करिणां दुःसहो5भवत्‌ | नगाग्रादिव शीर्णानां शुद्रणां पततां क्षितौ

ആ പാഞ്ഞെത്തിയ ആനകളുടെ പ്രഹരവേഗം ആ കൂട്ടത്തിന് അസഹ്യമായി—പർവ്വതശിഖരങ്ങൾ പൊട്ടി ഭൂമിയിൽ പതിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 10

स्पन्दतामपि नागानां मार्गा नष्टा वनोद्धवा: । मार्ग संरुध्य संसुप्तं पद्मिन्या: सार्थमुत्तमम्‌

ഗ്രാമ്യ ആനകളെ ആക്രമിക്കാൻ ഉത്സുകരായിരുന്ന ആ വനവാസി ഗജരാജന്മാരുടെ വനപാതകൾ തടസ്സപ്പെട്ടു; കാരണം പദ്മിനീ തടാകത്തിന്റെ തീരത്ത് ശ്രേഷ്ഠ വ്യാപാരികളുടെ മഹാ സാർത്ഥം വഴി മൂടി ഉറങ്ങിക്കിടന്നിരുന്നു।

Verse 11

ते त॑ ममर्दु: सहसा चेष्टमानं महीतले । हाहाकारं प्रमुड्चन्त: सार्थिका: शरणार्थिन:

ആ ആനകൾ പെട്ടെന്ന് എത്തി നിലത്ത് പാടുപെടുന്ന അവനെ ചവിട്ടിമെതിച്ചു; സാർത്ഥത്തിലെ ആളുകൾ രക്ഷ തേടി ഹാഹാകാരം മുഴക്കി ഭീതിയിൽ മഹാവിലാപം നടത്തി।

Verse 12

वनगुल्मांश्व धावन्तो निद्रान्धा बहवो5भवन्‌ | केचिद्‌ दत्तै: करै: केचित्‌ केचित्‌ पद्धयां हता गजै:

പലരും ഉറക്കമൂലം അന്ധരായപോലെ വനപ്പൊന്തകളിലേക്കു ഓടി. ആനകൾ ചിലരെ ദന്തങ്ങളാൽ, ചിലരെ തുമ്പിക്കൈയാൽ, ചിലരെ കാലുകളാൽ ചവിട്ടി വീഴ്ത്തി കൊന്നു।

Verse 13

निहतोष्टाश्वबहुला: पदातिजनसंकुला: । भयादाधावमानाश्ष्‌ परस्परहतास्तदा

അനേകം ഒട്ടകങ്ങളും കുതിരകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു; ആ കൂട്ടം പാദസൈനികരാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു. ഭയത്താൽ അവർ എല്ലാദിക്കിലേക്കും ഓടിയപ്പോൾ, തിരക്കിൽ പരസ്പരം ഇടിച്ചു പരിക്കേറ്റ്, അന്നേരം പരസ്പരഹതരായതുപോലെ വീണു।

Verse 14

घोरान्‌ नादान्‌ विमुञ्चन्तो निपेतुर्धरणीतले । वृक्षेष्वारुह्मु संरब्धा: पतिता विषमेषु च

ഭീകരമായ നിലവിളികളോടെ അവർ നിലത്തേക്ക് വീണു. പരിഭ്രാന്തിയിൽ ചിലർ മരങ്ങളിൽ കയറി; പക്ഷേ വീണ്ടും വഴുതി, അസമവും അപകടകരവുമായ നിലത്തിലേക്ക് പതിച്ചു—ഭയം ക്രമവും ആത്മനിയന്ത്രണവും തകർത്തു.

Verse 15

एवं प्रकारैर्बहुभिर्देवेनाक्रम्य हस्तिभि: । राजन्‌ विनिहतं सर्व समृद्ध सार्थमण्डलम्‌

രാജാവേ! ഇങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ, ദൈവവിധിയുടെ ബലത്തിൽ കാട്ടാനകൾ ആക്രമിച്ചു; അതിനാൽ സമൃദ്ധമായ വ്യാപാരി-കാരവാനിലെ മുഴുവൻ കൂട്ടവും നശിച്ചു.

Verse 16

आराव: सुमहांश्चासीत्‌ त्रलोक्यभयकारक: । एषो<ग्निरुत्थित: कष्टस्त्रायध्वं धावताधुना

ത്രിലോകത്തെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്ന മഹാഗർജ്ജനം ഉയർന്നു. ‘ഇതാ, ഭയങ്കരമായ അഗ്നി പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു—സ്വയം രക്ഷിക്കൂ; ഉടൻ ഓടൂ!’

Verse 17

सामान्यमेतद्‌ द्रविणं न मिथ्यावचनं मम,तीसरा कहता था--'भाई! इस धनपर सबका समान अधिकार है, मेरी यह बात झूठी नहीं है”

“ഈ ധനം എല്ലാവർക്കും പൊതുവായതാണ്; എന്റെ വാക്ക് അസത്യമല്ല.”

Verse 18

एवमेवाभिभाषणन्तो विद्रवन्ति भयात्‌ तदा । पुनरेवाभिधास्यामि चिन्तयध्वं सुकातरा:

ഇങ്ങനെ വാക്കുകൾ പരസ്പരം പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ അന്ന് ഭയത്തോടെ ഓടി. ഒരാൾ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ പിന്നെ വീണ്ടും സംസാരിക്കും; ഇപ്പോൾ, ഹേ ഭീരുക്കളേ, നിങ്ങളുടെ രക്ഷയെക്കുറിച്ചേ ചിന്തിക്കൂ!”

Verse 19

तस्मिंस्तथा वर्तमाने दारुणे जनसंक्षये । दमयन्ती च बुबुधे भयसंत्रस्तमानसा,इस प्रकार जब वहाँ भयानक नरसंहार हो रहा था, उसी समय दमयन्ती भी जाग उठी। उसका हृदय भयसे संत्रस्त हो उठा

അവിടെ അങ്ങനെ ഭയാനകമായ ജനസംഹാരം നടക്കുമ്പോൾ ദമയന്തിയും ഉണർന്നു; ഭയത്താൽ അവളുടെ മനസ്സ് അത്യന്തം വിറച്ചു കലങ്ങി.

Verse 20

अपश्यद्‌ वैशसं तत्र सर्वलोकभयंकरम्‌ । अदृष्टपूर्व तद्‌ दृष्टवा बाला पद्मनिभेक्षणा

അവിടെ അവൾ സർവ്വലോകത്തിനും ഭയങ്കരമായ ആ മഹാസംഹാരം സ്വന്തം കണ്ണാൽ കണ്ടു. ഇത്തരമൊരു ദുരന്തം അവൾ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല; അത് കണ്ടപ്പോൾ പദ്മനയനയായ ബാലിക ഭയത്താൽ വ്യാകുലയായി.

Verse 21

वहाँ उसने वह महासंहार अपनी आँखों देखा

അവിടെ അവൾ സർവ്വർക്കും ഭയങ്കരമായ ആ മഹാസംഹാരം സ്വന്തം കണ്ണാൽ കണ്ടു. ഇത്തരമൊരു ദുരന്തം അവൾ മുമ്പൊരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല. എല്ലാം കണ്ടപ്പോൾ പദ്മനയനയായ ബാലിക ഭയത്താൽ വ്യാകുലയായി; എവിടെയും അവൾക്ക് ആശ്വാസം ലഭിച്ചില്ല. ഭൂമിയോട് ചേർന്നു നിൽക്കുന്നവളെപ്പോലെ അവൾ സ്തബ്ധയായി. പിന്നെ എങ്ങനെയോ എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു. ആ അപകടത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞു, പ്രഹരങ്ങളിൽ നിന്ന് പരിക്കില്ലാതെ രക്ഷപ്പെട്ടവർ എല്ലാവരും കൂടി പറഞ്ഞു—“ഇത് നമ്മുടെ ഏത് കർമ്മത്തിന്റെ ഫലമാണ്? നിശ്ചയം, മഹായശസ്സുള്ള മണിഭദ്രനെ നാം പൂജിച്ചിട്ടില്ല. അതുപോലെ യക്ഷരാജനായ ശ്രീമാൻ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)നെയും പൂജിച്ചിട്ടില്ല; വിഘ്നം വരുത്തുന്ന വിനായകരെ ആദ്യം പ്രസാദിപ്പിച്ചുമില്ല. അല്ലെങ്കിൽ മുമ്പ് കണ്ട അപശകുനങ്ങളുടെ ഇതാണ് വിപരീതഫലം. നമ്മുടെ ഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതികൂലമല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ, മറ്റെന്തു കാരണത്താൽ ഇത്തരമൊരു ദുരന്തം നമ്മെ ബാധിക്കുമായിരുന്നു?”

Verse 22

तेडब्रुवन्‌ सहिता: सर्वे कस्येदं कर्मण: फलम्‌ । नूनं न पूजितो<स्माभिमणिभद्रो महायशा:

അവർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഇത് നമ്മുടെ ഏത് കർമ്മത്തിന്റെ ഫലമാണ്? നിശ്ചയം, മഹായശസ്സുള്ള മണിഭദ്രനെ നാം പൂജിച്ചിട്ടില്ല.”

Verse 23

संसक्तवदनाश्चासा उत्तस्थौ भयविद्धला । ये तु तत्र विनिर्मुक्ता: सार्थात्‌ केचिदविक्षता:

അവൾ മുഖം കടുപ്പിച്ച്, ഭയത്താൽ വിറച്ച് എഴുന്നേറ്റ് നിന്നു. അവിടെ സാർത്ഥത്തിൽ നിന്ന് ഒഴിഞ്ഞു, എങ്ങനെയോ പരിക്കില്ലാതെ രക്ഷപ്പെട്ടവർ ഒന്നിച്ചു പറഞ്ഞു—“നിശ്ചയം, യക്ഷാധിപനായ ശ്രീമാൻ വൈശ്രവണ പ്രഭുവിനെ നാം പൂജിച്ചിട്ടില്ല; വിഘ്നം വരുത്തുന്ന ശക്തികളായ (വിനായകരുടെ) ആദ്യപൂജയും ചെയ്തിട്ടില്ല.”

Verse 24

शकुनानां फलं वाथ विपरीतमिदं ध्रुवम्‌ । ग्रहा न विपरीतास्तु किमन्यदिदमागतम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“നാം കണ്ട ശകുനങ്ങളുടെ വിപരീതഫലമാണിത്, തീർച്ച. ഗ്രഹങ്ങൾ പ്രതികൂലമല്ലെങ്കിൽ, പിന്നെ ഏതു കാരണത്താൽ ഈ മഹാവിപത്ത് നമ്മെ ബാധിച്ചു?”

Verse 25

अपरे त्वब्लुवन्‌ दीना ज्ञातिद्रव्यविनाकृता: । यासावद्य महासार्थ नारी हरुन्मत्तदर्शना

പിന്നെ മറ്റുള്ളവർ, ബന്ധുക്കളെയും ധനത്തെയും നഷ്ടപ്പെട്ട് ദീനരായി, പറഞ്ഞു—“ഇന്ന് നമ്മുടെ മഹാസാർത്ഥത്തിൽ ഉന്മത്തയെന്നപോലെ തോന്നിയ ആ സ്ത്രീ വന്നു ചേർന്നു.”

Verse 26

प्रविष्टा विकृताकारा कृत्वा रूपममानुषम्‌ । तयेयं विहिता पूर्व माया परमदारुणा

“അവളുടെ യഥാർത്ഥ രൂപം വികൃതവും അമാനുഷവുമായിരുന്നിട്ടും, ദിവ്യരൂപം ധരിച്ചു നമ്മുടെ ഇടയിൽ കടന്നു വന്നു. ഈ അത്യന്തം ദാരുണമായ മായ അവൾ തന്നെയാണ് മുൻകൂട്ടി ഒരുക്കിയത്.”

Verse 27

राक्षसी वा ध्रुवं यक्षी पिशाची वा भयंकरी । तस्या: सर्वमिदं पापं नात्र कार्या विचारणा

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“അവൾ തീർച്ചയായും ഒരു രാക്ഷസി, അല്ലെങ്കിൽ യക്ഷി, അല്ലെങ്കിൽ ഭയങ്കരമായ പിശാചിനി. ഈ പാപമൊക്കെയും അവളുടേതാണ്; ഇവിടെ കൂടുതൽ വിചാരം വേണ്ട.”

Verse 28

पश्यामो यदि तां पापां सार्थघ्नीं नैकदु:खदाम्‌ । लोष्टभि: पांसुभिश्चैव तृणै: काष्ठैश्न मुष्टिभि:

“ആ പാപിനി—സാർത്ഥം നശിപ്പിച്ച് അനേകർക്ക് ദുഃഖം നൽകിയവളെ—നാം എവിടെയെങ്കിലും കണ്ടാൽ, മണ്ണുകട്ടകൾ, പൊടി, പുല്ല്, കൊമ്പുകൾ, നമ്മുടെ മുഷ്ടികൾ എന്നിവകൊണ്ട് (അവളെ ആക്രമിക്കും).”

Verse 29

अवश्यमेव हन्याम: सार्थस्य किल कृत्यकाम्‌ | “निश्चय ही वह राक्षसी

Bṛhadaśva said: “We will certainly kill her—she has clearly come as a deadly ‘kṛtyā’ against this caravan. There is no need to deliberate: she must be a rākṣasī, a yakṣī, or some terrifying piśācī, for this entire sinful deed has been done by her. She has caused us suffering in many ways and has almost destroyed the whole company. If we catch sight of her, we will surely strike her down—even with clods of earth, dust and straw, sticks, and our fists.” Hearing their extremely cruel words, Damayantī sank with shame and was shaken with fear. Suspecting that their sinful resolve might be carried out, she fled toward the dense forest. Reaching it, she reflected on her plight and began to lament.

Verse 30

ह्वीता भीता च संविग्ना प्राद्रवद्‌ यत्र काननम्‌ । आशड्कमाना तत्पापमात्मानं पर्यदेवयत्‌

Bṛhadaśva said: Shamed, frightened, and deeply agitated, she ran toward the forest. Suspecting that his sinful intent might be carried out, she lamented over her own plight—grieving at the danger that arises when one is pursued by unrighteous desire and left without protection.

Verse 31

अहो ममोपरि विधे: संरम्भो दारुणो महान्‌ । नानुबध्नाति कुशलं कस्येदं कर्मण: फलम्‌

Alas, how fierce and overwhelming is the Creator’s wrath upon me! Nowhere does well-being or security attend me. Of what deed is this the consequence?

Verse 32

न स्मराम्यशुभं किंचित्‌ कृतं कस्यचिदण्वपि । कर्मणा मनसा वाचा कस्येदं कर्मण: फलम्‌

Bṛhadaśva said: “I do not recall having done even the slightest harm to anyone—by deed, by mind, or by speech. Then whose action is this result of karma that is coming to me?”

Verse 33

नूनं जन्मान्तरकृतं पापमापतितं महत्‌ | अपक्रिमामिमां कष्टामापदं प्राप्तवत्यहम्‌,“निश्चय ही यह मेरे दूसरे जन्मोंके किये हुए पापका महान्‌ फल प्राप्त हुआ है, जिससे मैं इस अनन्त कष्टमें पड़ गयी हूँ

Surely a great sin committed in some former birth has now come down upon me. It is the fruit of that wrongdoing that I have fallen into this grievous calamity, an unending misery.

Verse 34

भर्त्राज्यापहरणं स्वजनाच्च पराजय: । भर्त्रां सह वियोगश्व तनयाभ्यां च विच्युति:

എന്റെ ഭർത്താവിന്റെ രാജ്യം അപഹരിക്കപ്പെട്ടു; സ്വന്തം ബന്ധുക്കളാൽ തന്നെയാണ് അദ്ദേഹം പരാജിതനായത്. ഞാൻ എന്റെ പ്രഭുവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടിരിക്കുന്നു; എന്റെ രണ്ടു പുത്രന്മാരുടെ ദർശനവും സാന്നിധ്യവും പോലും നഷ്ടപ്പെട്ടു.

Verse 35

निर्नाथता वने वासो बहुव्यालनिषेविते । “इतना ही नहीं, असंख्य सर्प आदि जन्तुओंसे भरे हुए इस वनमें मुझे अनाथकी-सी दशामें रहना पड़ता है” ।।

ഇതുമാത്രമല്ല—ആരുടെയും സംരക്ഷണമില്ലാതെ, അനേകം ഭീകര സർപ്പാദി ജീവികൾ സഞ്ചരിക്കുന്ന ഈ വനത്തിൽ എനിക്ക് വസിക്കേണ്ടിവരുന്നു.

Verse 36

देशात्‌ तस्माद्‌ विनिष्क्रम्प शोचन्ते वैशसं कृतम्‌ भ्रातरं पितरं पुत्रं सखायं च नराधिप

ആ സ്ഥലത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന രക്ഷപ്പെട്ടവർ ആ ഭീകര കൂട്ടക്കൊലയെക്കുറിച്ച് വിലപിച്ചു. ഹേ നരാധിപാ! ചിലർ സഹോദരനുവേണ്ടി, ചിലർ പിതാവിനുവേണ്ടി; ചിലർ പുത്രനെക്കുറിച്ച്, മറ്റുചിലർ സുഹൃത്തിനെക്കുറിച്ച് ദുഃഖിച്ചു.

Verse 37

अशोचत्‌ तत्र वैदर्भी कि नु मे दुष्कृतं कृतम्‌ । योऊपि मे निर्जने5रण्ये सम्प्राप्तोडयं जनार्णव:

അവിടെ വൈദർഭി (ദമയന്തി) വിലപിച്ചു—“ഞാൻ എന്ത് ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്തിരിക്കുന്നു? ഈ നിർജന വനത്തിൽ എനിക്ക് സമുദ്രംപോലെ ജനസമൂഹം ലഭിച്ചിരുന്നു…”

Verse 38

स हतो हस्तियूथेन मन्दभाग्यान्ममैव तत्‌ | प्राप्तव्यं सुचिरं दु:खं नूनमद्यापि वै मया

“…അതും എന്റെ തന്നെ ദുർഭാഗ്യത്താൽ ആനക്കൂട്ടം നശിപ്പിച്ചു. നിശ്ചയമായും എനിക്ക് ഇനിയും ദീർഘകാലം ദുഃഖം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരും.”

Verse 39

नाप्राप्तकालो ग्रियते श्रुतं वृद्धानुशासनम्‌ । या नाहमद्य मृदिता हस्तियूथेन दु:खिता

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—മരണകാലം ഇനിയും വന്നിട്ടില്ലാത്തവൻ, മരണം ആഗ്രഹിച്ചാലും മരിക്കുകയില്ല. മൂപ്പന്മാരുടെ ഉപദേശം ഞാൻ കേട്ടിരുന്നതു ഇന്ന് സത്യമെന്നു തോന്നുന്നു; കാരണം ഇന്ന് ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽ പീഡിതയായിട്ടും ആനക്കൂട്ടം ചവിട്ടിയിട്ടും ഞാൻ മരിക്കാനായില്ല।

Verse 40

न हादैवकृतं किंचिन्नराणामिह विद्यते | न च मे बालभावे5पि किंचित्‌ पापकृतं कृतम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യലോകത്തിൽ ഒന്നും മുഴുവനായി ദൈവകൃതമാത്രമെന്നില്ല. എനിക്കാകട്ടെ, ബാല്യത്തിലുപോലും ഞാൻ യാതൊരു പാപകൃത്യവും ചെയ്തിട്ടില്ല।

Verse 41

मन्ये स्वयंवरकृते लोकपाला: समागता:

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—“സ്വയംവരത്തിനായി ലോകപാല ദേവന്മാർ വന്നിരുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; എന്നാൽ നളന്റെ കാരണത്താൽ ഞാൻ അവരെ അവഗണിച്ചു. ആ ദേവന്മാരുടെ തന്നെ പ്രഭാവം കൊണ്ടാണ് ഇന്ന് എനിക്ക് വിരഹദുഃഖം ലഭിച്ചിരിക്കുന്നത്.” ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയ, സുന്ദരിയും പതിവ്രതയുമായ ദമയന്തി അന്ന് പലവിധം വിലപിക്കുകയും പ്രലപിക്കുകയും ചെയ്തു।

Verse 42

प्रत्याख्याता मया तत्र नलस्यार्थाय देवता: । नूनं तेषां प्रभावेण वियोगं प्राप्तवत्यहम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ സ്വയംവരത്തിൽ നളന്റെ നിമിത്തം ഞാൻ ദേവന്മാരെ നിരസിച്ചു. ആ ദേവന്മാരുടെ പ്രഭാവം കൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ന് ഞാൻ വിരഹദുഃഖത്തിൽ പതിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 43

एवमादीनि दु:खार्ता सा विलप्य वराड़ना । प्रलापानि तदा तानि दमयन्ती पतिव्रता

ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ ആർത്തയായ ആ ശ്രേഷ്ഠസ്ത്രീ, പതിവ്രതയായ ദമയന്തി, അന്ന് ഇത്തരത്തിലുള്ള അനേകം കരുണ വിലാപങ്ങളും പ്രലാപങ്ങളും ചെയ്തു।

Verse 44

हतशेषै: सह तदा ब्राह्माणैवेंदपारगै: । अगच्छदू राजशार्दूल चन्द्रलेखेव शारदी

അപ്പോൾ വേദപാരംഗതരായ, ദുരന്തത്തിൽ നിന്ന് ശേഷിച്ച ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം അവൾ പുറപ്പെട്ടു—ഹേ രാജശാർദൂല—ശരത്കാലചന്ദ്രന്റെ ദീപ്തകലപോലെ. അല്പസമയത്തിനകം, സന്ധ്യ അടുത്തുവരുമ്പോൾ, സത്യദർശിയായ ചേദിരാജൻ സുബാഹുവിന്റെ തലസ്ഥാനത്തെ ആ സുന്ദരി യുവതി എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 45

गच्छन्ती साचिरादू्‌ बाला पुरमासादयन्महत्‌ | सायाद्वे चेदिराजस्य सुबाहो: सत्यदर्शिन:

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—കുറച്ചുകാലം മുന്നോട്ട് നടന്ന ആ ബാലിക മഹാനഗരത്തെ സമീപിച്ച്, സന്ധ്യാകാലത്ത് സത്യദർശിയായ ചേദിരാജൻ സുബാഹുവിന്റെ തലസ്ഥാനത്തെത്തി.

Verse 46

अथ बल्त्रार्थसंवीता प्रविवेश पुरोत्तमम्‌ । त॑ विह्लां कृशां दीनां मुक्तकेशीममार्जिताम्‌

പിന്നീട് ബലവും ആശ്രയവും ആവശ്യമായതിനാൽ അവൾ ആ ഉത്തമ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൾ വിഹ്വലയും ക്ഷീണിതയും ദീനയും ദുർബലയുമായിരുന്നു; മുടി അഴിച്ചിട്ടിരുന്നു; കുളിക്കാതെയിരുന്ന അവൾ അമാർജിതയായി തോന്നി.

Verse 47

उन्मत्तामिव गच्छन्तीं ददृूश: पुरवासिन: । प्रविशन्तीं तु तां दृष्टवा चेदिराजपुरीं तदा

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—നഗരവാസികൾ അവളെ ഉന്മത്തയെന്നപോലെ നടക്കുന്നത് കണ്ടു. അപ്പോൾ ചേദിരാജന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് അവൾ പ്രവേശിക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ ജനങ്ങൾ വിസ്മയിച്ചു.

Verse 48

अनुजममुस्तत्र बाला ग्रामिपुत्रा: कुतूहलात्‌ । सा तैः परिवृतागच्छत्‌ समीपं राजवेश्मन:

കുതൂഹലത്താൽ അവിടെ പല ഗ്രാമബാലരും അവളുടെ പിന്നാലെ നടന്നു. അവർ ചുറ്റിപ്പറ്റിയിരിക്കെ അവൾ രാജവസതിയുടെ സമീപത്തെത്തി.

Verse 49

तां प्रासादगतापश्यद्‌ राजमाता जनैर्व॑ताम्‌ धात्रीमुवाच गच्छैनामानयेह ममान्तिकम्‌,उस समय राजमाताने उसे महलपरसे देखा। वह जनसाधारणसे घिरी हुई थी। राजमाताने धायसे कहा--“जाओ, इस युवतीको मेरे पास ले आओ

അപ്പോൾ രാജമാതാവ് കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് അവളെ കണ്ടു; സാധാരണ ജനങ്ങൾ അവളെ ചുറ്റിനിന്നിരുന്നു. രാജമാതാവ് ധാത്രിയോട് പറഞ്ഞു—“പോയി, ഈ യുവതിയെ ഉടൻ എന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുവരിക.”

Verse 50

जनेन क्लिश्यते बाला दुःखिता शरणार्थिनी । तादग्‌ रूप॑ च पश्यामि विद्योतयति मे गृहम्‌

“ജനങ്ങൾ ഈ ബാലയെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു; അവൾ ദുഃഖിതയായി ശരണം തേടുന്നു. അവളുടെ രൂപത്തിൽ എനിക്ക് അത്തരം ദീപ്തി കാണുന്നു—അത് എന്റെ ഗൃഹത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കും.”

Verse 51

उन्मत्तवेषा कल्याणी श्रीरिवायतलोचना । सा जन वारयित्वा त॑ं प्रासादतलमुत्तमम्‌

“അവളുടെ വേഷം ഉന്മത്തയുടേതുപോലെ തോന്നിയാലും, ഈ കല്യാണമയി, വിശാലനേത്രയായ യുവതി സാക്ഷാൽ ശ്രീ (ലക്ഷ്മി)പോലെ തന്നെയാണ്.” എന്ന് പറഞ്ഞ് ധാത്രി ജനങ്ങളെ മാറ്റി അവളെ ഉത്തമ രാജപ്രാസാദത്തിന്റെ മുകളിലത്തെ തട്ടിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. പിന്നെ അതിശയിച്ച രാജമാതാവ് ദമയന്തിയോട് ചോദിച്ചു—“അയ്യോ! ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നിട്ടും നീ എങ്ങനെ ഇത്തരമൊരു സൗന്ദര്യം ധരിക്കുന്നു?”

Verse 52

आरोप्य विस्मिता राजन्‌ दमयन्तीमपृच्छत । एवमप्यसुखाविष्टा बिभर्षि परमं वपु:

രാജൻ! അവളെ മുകളിലേക്ക് കൊണ്ടുവന്ന രാജമാതാവ് അതിശയിച്ച് ദമയന്തിയോട് ചോദിച്ചു—“ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ ആകപ്പെട്ടിട്ടും നീ എങ്ങനെ ഈ പരമസുന്ദരമായ ദേഹം ധരിക്കുന്നു?”

Verse 53

भासि विद्युदिवा भ्रेषु शंस मे कासि कस्य वा । नहि ते मानुषं रूपं भूषणैरपि वर्जितम्‌

“മേഘങ്ങൾക്കിടയിൽ മിന്നലുപോലെ നീ പ്രകാശിക്കുന്നു. പറയുക—നീ ആരാണ്, ആരുടേതാണ്? കാരണം ആഭരണങ്ങളില്ലാതെയും നിന്റെ രൂപം മനുഷ്യരൂപമെന്നു തോന്നുന്നില്ല.”

Verse 54

असहाया नरेभ्यश्षु नोद्धिजस्यमरप्रभे । “मेघमालामें प्रकाशित होनेवाली बिजलीकी भाँति तुम इस दुःखमें भी कैसी तेजस्विनी दिखायी देती हो। मुझसे बताओ

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ ദീപ്തിമതീ! സംരക്ഷണമില്ലാതെയും നീ മനുഷ്യരെ എന്തുകൊണ്ട് ഭയപ്പെടുന്നില്ല? മേഘമാലയിൽ മിന്നൽ പിളർന്ന് തെളിയുന്നതുപോലെ, ഈ ദുഃഖത്തിനിടയിലും നീ അത്ഭുതകരമായി പ്രകാശിക്കുന്നു. പറയുക—നീ ആരാണ്? ആരുടെ ഭാര്യയാണ്? ആഭരണങ്ങളില്ലെങ്കിലും നിന്റെ ഈ രൂപം മനുഷ്യലോകത്തേതായി തോന്നുന്നില്ല. ദേവിയെപ്പോലെ ദിവ്യകാന്തി ധരിച്ച വത്സേ! ഒറ്റയ്ക്കായിട്ടും നീ മനുഷ്യരെ എന്തുകൊണ്ട് ഭയപ്പെടുന്നില്ല?” അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭീമി കന്യ മറുപടി പറഞ്ഞു—

Verse 55

मानुषीं मां विजानीहि भर्तारं समनुव्रताम्‌ सैरन्ध्रीजातिसम्पन्नां भुजिष्यां कामवासिनीम्‌

“അമ്മേ, എന്നെ ഒരു മനുഷ്യസ്ത്രീയെന്നേ കരുതുക—ഭർത്താവിനെ നിഷ്ഠയോടെ അനുഗമിക്കുന്ന പതിവ്രത. ഞാൻ സൈരന്ധ്രീ വർഗ്ഗത്തിൽപ്പെട്ടവൾ, സ്ത്രീസേവനത്തിൽ നിപുണ; പരാധീന ദാസി, മറ്റുള്ളവരുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ജീവിക്കുന്നവൾ.”

Verse 56

“माताजी! आप मुझे मानव-कन्या ही समझिये। मैं अपने पतिके चरणोंमें अनुराग रखनेवाली एक नारी हूँ। मेरी अन्तःपुरमें काम करनेवाली सैरन्ध्री जाति है। मैं सेविका हूँ और जहाँ इच्छा होती है, वहीं रहती हूँ ।।

“അമ്മേ, എന്നെ വെറും മനുഷ്യകന്നിയെന്നേ കരുതുക. ഭർത്താവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ അനുരാഗമുള്ളവളായി ഞാൻ നിത്യവും അവനെ അനുഗമിക്കുന്ന സ്ത്രീയാണ്. എന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ സൈരന്ധ്രീ വർഗ്ഗത്തിലെ പ്രവർത്തനനിപുണയായ സേവികമാർ ഉണ്ട്; ഞാനും പരാധീന സേവിക—ഇഷ്ടമുള്ളിടത്ത് താമസിക്കുന്നു. ഞാൻ ഒറ്റയ്ക്ക് ഫലവും മൂലവും കഴിച്ച് ജീവിക്കുന്നു; സന്ധ്യ എവിടെ എത്തുന്നുവോ അവിടെയേ രാത്രി അഭയം തേടുന്നു. എന്റെ പ്രഭു അസംഖ്യ ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നൻ; അവൻ എപ്പോഴും എന്നോടു അചഞ്ചലമായ അനുരാഗം പുലർത്തുന്നു.”

Verse 57

भक्ताहमपि तं॑ वीरं छायेवानुगता पथि । तस्य दैवात्‌ प्रसज्रो5भूदतिमात्र सुदेवने

“ഞാനും ആ വീരനോടു ഭക്തിയോടെ, വഴിയിൽ നടക്കുന്ന യാത്രക്കാരനെ നിഴൽ പിന്തുടരുന്നതുപോലെ എപ്പോഴും അവനെ അനുഗമിച്ചു. എന്നാൽ ദൈവവിധിയാൽ എന്റെ ഭർത്താവ് ചൂതാട്ടത്തിൽ അതിമാത്രമായി ആസക്തനായി.”

Verse 58

द्यूते स निर्जितश्वैव वनमेक उपेयिवान्‌ | तमेकवसन वीरमुन्मत्तमिव विद्धलम्‌

“ചൂതാട്ടത്തിൽ തോറ്റ ശേഷം അവൻ ഒറ്റയ്ക്കായി വനത്തിലേക്ക് പോയി. ഒരു വസ്ത്രമാത്രം ധരിച്ച്, വിറങ്ങലിച്ച്, ഉന്മത്തനെന്നപോലെ വിഹ്വലനായ എന്റെ ആ വീരഭർത്താവിനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഞാനും അവനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്ക് ചെന്നു.”

Verse 59

आश्वासयन्ती भर्तारमहमप्यगमं वनम्‌ | स कदाचिद्‌ वने वीर: कस्मिंश्वित्‌ कारणान्तरे

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— ഭർത്താവിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഞാനും അവനോടൊപ്പം വനത്തിലേക്കു പോയി. ഒരിക്കൽ എന്റെ വീരനായ പ്രഭു ഏതോ പ്രത്യേക കാരണത്താൽ വനത്തിലേക്കു പോയി.

Verse 60

क्षुत्परीतस्तु विमनास्तदप्येकं व्यसर्जयत्‌ । तमेकवसना नग्नमुन्मत्तवदचेतसम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു— വിശപ്പാൽ പീഡിതനായി മനസ്സു തളർന്ന് അവൻ ആ ഒറ്റ വസ്ത്രവും ഉപേക്ഷിച്ചു. പിന്നെ അവൻ നഗ്നനായി, ഉന്മത്തരുപോലെ, ബോധം മങ്ങിയവനായി അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു.

Verse 61

अनुव्रजन्ती बहुला न स्वपामि निशास्तदा | ततो बहुतिथे काले सुप्तामुत्सृज्य मां क्वचित्‌

അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ പിന്തുടർന്നതിനാൽ ആ രാത്രികളിൽ എനിക്ക് ഉറക്കം വന്നില്ല. പിന്നെ ഏറെകാലം കഴിഞ്ഞ്, ഏതോ ഒരു സമയത്ത് ഞാൻ ഉറങ്ങിക്കിടക്കുമ്പോൾ അവൾ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് എവിടെയോ പോയി.

Verse 62

वाससोडर्थ परिच्छिद्य त्यक्तवान्‌ मामनागसम्‌ । त॑ मार्गमाणा भर्तारें दहमाना दिवानिशम्‌

എന്റെ വസ്ത്രം പകുതിയായി കീറി, കുറ്റമില്ലാത്ത എന്നെ അവൻ ഉപേക്ഷിച്ചു. പിന്നെ ഭർത്താവിനെ തേടി ഞാൻ പകലും രാത്രിയും ഉള്ളിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 63

“उस समय वे भूखसे पीड़ित और अनमने हो रहे थे। अतः उन्होंने अपने उस एक वस्त्रको भी कहीं वनमें ही छोड़ दिया। मेरे शरीरपर भी एक ही वस्त्र था। वे नग्न

താമരയുടെ അന്തർഗർഭംപോലെ കാന്തിയുള്ള എന്റെ പ്രിയനെ ഞാൻ ഹൃദയത്തിനുള്ളിലും കാണുന്നില്ല; ദേവസമമായ തേജസ്സുള്ള, എന്റെ പ്രാണങ്ങളുടെ അധിപനായ ആ പ്രിയപ്രഭുവിനെ തേടിയിട്ടും ഞാൻ കണ്ടെത്തുന്നില്ല.

Verse 64

तामश्रुपरिपूर्णाक्षी विलपन्तीं तथा बहु । राजमाताब्रवीदार्ता भैमीमार्तस्वरां स्वयम्‌

ബൃഹദശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഭീമകുമാരി ദമയന്തി കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ദുഃഖസ്വരത്തിൽ ഏറെ വിലപിക്കുന്നതു കണ്ടു, അവളുടെ ദുഃഖത്തിൽ താനുമെന്തോ വേദനിച്ച രാജമാതാവ് വ്യാകുലയായി അവളോടു പറഞ്ഞു।

Verse 65

वसस्व मयि कल्याणि प्रीतिमें परमा त्वयि । मृगयिष्यन्ति ते भद्रे भर्तारं पुरुषा मम

“കല്യാണി! എന്റെ കൂടെ തന്നെ താമസിക്കൂ; നിനക്കുള്ള എന്റെ സ്നേഹം പരമമാണ്. ഭദ്രേ! എന്റെ ആളുകൾ നിന്റെ ഭർത്താവിനെ തേടിപ്പോകും.”

Verse 66

अपि वा स्वयमागच्छेत्‌ परिधावन्नितस्ततः । इहैव वसती भठद्रे भर्तारमुपलप्स्यसे,“अथवा यह भी सम्भव है, वे इधर-उधर भटकते हुए स्वयं ही इधर आ निकलें। भद्रे! तुम यहीं रहकर अपने पतिको प्राप्त कर लोगी”

“അല്ലെങ്കിൽ, ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ് അവൻ തന്നെയിവിടെ എത്തിച്ചേരാം. ഭദ്രേ! നീ ഇവിടെ തന്നെ താമസിച്ചാൽ ഭർത്താവിനെ വീണ്ടും ലഭിക്കും.”

Verse 67

राजमातुर्वच: श्रुत्वा दमयन्ती वचो<ब्रवीत्‌ । समयेनोत्सहे वस्तुं त्वयि वीरप्रजायिनि,राजमाताकी यह बात सुनकर दमयन्तीने कहा--“वीरमात:! मैं एक नियमके साथ आपके यहाँ रह सकती हूँ

രാജമാതാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദമയന്തി പറഞ്ഞു—“വീരപ്രജായിനി! ഒരു നിബന്ധനയോടെ മാത്രമേ ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ താമസിക്കൂ.”

Verse 68

उच्छिष्ट नैव भुज्जीयां न कुर्या पादधावनम्‌ | न चाहं पुरुषानन्यान्‌ प्रभाषेयं कथंचन,“मैं किसीका जूठा नहीं खाऊँगी, किसीके पैर नहीं धोऊँगी और किसी भी दूसरे पुरुषसे किसी तरह भी वार्तालाप नहीं करूँगी

“ഞാൻ ആരുടേയും ഉച്ചിഷ്ടം ഭക്ഷിക്കുകയില്ല; ആരുടേയും പാദധാവനം ചെയ്യുകയില്ല; കൂടാതെ മറ്റേതൊരു പുരുഷനോടും എങ്ങനെയും സംസാരിക്കുകയില്ല.”

Verse 69

प्रार्थयेद्‌ यदि मां कश्चिद्‌ दण्ड्यस्ते स पुमान्‌ भवेत्‌ | वध्यश्न तेडसकृन्मन्द इति मे वब्रतमाहितम्‌

ആരെങ്കിലും പുരുഷൻ എന്നെ നേടാൻ ആഗ്രഹിച്ചാൽ, അവൻ നിന്റെ കൈയ്യാൽ ദണ്ഡനീയനാകട്ടെ; മൂഢൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇത്തരമൊരു അപരാധം ചെയ്താൽ, അവനു നീ പ്രാണദണ്ഡവും വിധിക്കണം—ഇതുതന്നെ എന്റെ ദൃഢവ്രതം.

Verse 70

भर्तुरन्वेषणार्थ तु पश्येयं ब्राह्मणानहम्‌ । यद्येवमिह वत्स्यामि त्वत्सकाशे न संशय:

ഭർത്താവിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനായി ഞാൻ ബ്രാഹ്മണരെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അത് ഇവിടെ സാധ്യമെങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ ഞാൻ നിന്റെ സമീപത്തുതന്നെ താമസിക്കും.

Verse 71

“मैं अपने पतिकी खोजके लिये केवल ब्राह्मणोंसे मिल सकती हूँ। यदि यहाँ ऐसी व्यवस्था हो सके तो निश्चय ही आपके निकट निवास करूँगी। इसमें संशय नहीं है ।।

ഭർത്താവിനെ അന്വേഷിക്കുന്നതിനായി ഞാൻ ബ്രാഹ്മണരോടു മാത്രമേ സഹവാസം ചെയ്യാൻ കഴിയൂ. ഇവിടെ അത്തരമൊരു ക്രമീകരണം സാധ്യമെങ്കിൽ, സംശയമില്ലാതെ ഞാൻ നിന്റെ സമീപത്തുതന്നെ താമസിക്കും. ഇതിന് വിരുദ്ധമായി എന്തെങ്കിലും സംഭവിച്ചാൽ, എവിടെയും താമസിക്കാനുള്ള നിശ്ചയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നിലനിൽക്കുകയില്ല. ഇത് കേട്ട് രാജമാതാവ് സന്തോഷമനസ്സോടെ അവളോട് പറഞ്ഞു—

Verse 72

सर्वमेतत्‌ करिष्यामि दिष्ट्या ते व्रतमीदृशम्‌ । एवमुक्‍क्त्वा ततो भैमीं राजमाता विशाम्पते

“ഇതെല്ലാം ഞാൻ ചെയ്യും. നിന്റെ വ്രതം ഇത്തരമൊരു ഉത്തമമായതാകുന്നത് ഭാഗ്യമത്രേ.” എന്നു പറഞ്ഞ്, ഹേ രാജാവേ, രാജമാതാവ് ഭൈമീ (ദമയന്തി)യോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു; പിന്നെ തന്റെ പുത്രി സുനന്ദയോട് പറഞ്ഞു—“സുനന്ദേ! ഈ സൈരന്ധ്രീയെ ദേവീസ്വരൂപിണിയായി കരുതുക.”

Verse 73

उवाचेदं दुहितरं सुनन्दां नाम भारत | सैरन्ध्रीमभिजानीष्व सुनन्दे देवरूपिणीम्‌

ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ അവൾ സുനന്ദാ എന്ന തന്റെ പുത്രിയോട് പറഞ്ഞു—“സുനന്ദേ! ഇവളെ സൈരന്ധ്രീയായി തിരിച്ചറിയുക; ഇവളെ ദേവീസ്വരൂപിണിയായി കരുതുക.”

Verse 74

वयसा तुल्यतां प्राप्ता सखी तव भवत्वियम्‌ | एतया सह मोदस्व निरुद्धिग्नमना: सदा,“यह अवस्थामें तुम्हारे समान है, अतः तुम्हारी सखी होकर रहे। तुम इसके साथ सदा प्रसन्नचित्त एवं आनन्दमग्न रहो”

ഇവൾ ഇപ്പോൾ നിന്റെ വയസ്സിനൊപ്പമെത്തിയിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവൾ നിന്റെ സഖിയായി ഇരിക്കട്ടെ. നീ അവളോടൊപ്പം എപ്പോഴും സന്തോഷത്തോടെ കഴിയുക; മനസ്സിനെ ദുഃഖ-ചിന്തകളിൽ നിന്ന് വിമുക്തമാക്കുക.

Verse 75

ततः परमसंदहृष्टा सुनन्दा गृहमागमत्‌ | दमयन्तीमुपादाय सखीभि: परिवारिता,तब सखियोंसे घिरी हुई सुनन्दा अत्यन्त हर्षोल्लासमें भरकर दमयन्तीको साथ ले अपने भवनमें आयी

അതിനുശേഷം പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ സുനന്ദ, സഖിമാർ ചുറ്റിനിന്നിരിക്കെ, ദമയന്തിയെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു.

Verse 76

स तत्र पूज्यमाना वै दमयन्ती व्यनन्दत । सर्वकामै: सुविहितैर्निरुद्वेशावसत्‌ तदा

അവിടെ യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ട ദമയന്തി മഹാനന്ദം അനുഭവിച്ചു. അവൾക്കാവശ്യമായ എല്ലാ സൗകര്യങ്ങളും നന്നായി ഒരുക്കപ്പെട്ടതിനാൽ, അവൾ അവിടെ ആശങ്കയും കലക്കവും ഇല്ലാതെ പാർത്തു.

Verse 403

कर्मणा मनसा वाचा यदिदं दुःखमागतम्‌ । “मनुष्योंको इस जगतमें कोई भी सुख या दुःख ऐसा नहीं मिलता

എനിക്ക് വന്ന ഈ ദുഃഖം—കർമ്മത്താലോ, മനസ്സാലോ, വാക്കാലോ—അതിന്റെ കാരണമെന്തെന്നു ഞാൻ ആലോചിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്തിൽ വിധാതാവിന്റെ വിധിയില്ലാതെ ആരും സുഖമോ ദുഃഖമോ പ്രാപിക്കുന്നില്ല; ഞാൻ ബാല്യകാലം മുതൽ മനസ്സുകൊണ്ടോ വാക്കുകൊണ്ടോ പ്രവൃത്തികൊണ്ടോ ഇത്തരമൊരു പാപം ചെയ്തിട്ടില്ല—ഈ ശോകം അർഹിക്കേണ്ടതുപോലെ.

Verse 1636

रत्नराशिविंशीर्णो<यं गृह्नी ध्वं कि प्रधावत । उस समय वहाँ तीनों लोकोंको भयमें डालनेवाला महान्‌ आर्तनाद एवं चीत्कार हो रहा था। कोई कहता--'अरे! इधर बड़े जोरकी आग प्रज्वलित हो उठी है। यह भारी संकट आ गया (अब) दौड़ो और बचाओ।' दूसरा कहता--“अरे! ये ढेर-के-ढेर रत्न बिखरे पड़े हैं

“അയ്യോ! രത്നങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം ചിതറിപ്പോയിരിക്കുന്നു—അവയെ കൂട്ടിച്ചേർക്കൂ; എന്തിന് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടുന്നു?” അന്നേരം അവിടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭീതിയിലാഴ്ത്തുന്ന മഹാ ആർ‍ത്തനാദവും കോലാഹലവും ഉയർന്നു. ഒരാൾ നിലവിളിച്ചു—“അയ്യോ! ഇവിടെ ഭയങ്കര തീ പടർന്നിരിക്കുന്നു; മഹാവിപത്ത് വന്നു—ഓടി രക്ഷിക്കൂ!” മറ്റൊരാൾ പറഞ്ഞു—“നോക്കൂ, രത്നങ്ങളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ ചിതറിക്കിടക്കുന്നു; അവയെ സുരക്ഷിതമാക്കൂ—എന്തിന് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ഓടിപ്പോകുന്നു?”