Shloka 30
Mātali’s Arrival and Arjuna’s Ascent toward Amarāvatī (मातलिसंयुक्तरथागमनम् तथा इन्द्रलोकगमनारम्भः)
गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनि: प्रजागरा । चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा,घृताची, मेनका, रम्भा, पूर्वचित्ति, स्वयंप्रभा, उर्वशी, मिश्रकेशी, दण्डगौरी, वरूथिनी, गोपाली, सहजन्या, कुम्भयोनि, प्रजागरा, चित्रसेना, चित्रलेखा, सहा और मधुरस्वरा--ये तथा और भी सहसीरों अप्सराएँ वहाँ इन्द्रसभामें भिन्न-भिन्न स्थानोंपर नृत्य करने लगीं। वे कमललोचना अप्सराएँ सिद्ध पुरुषोंके भी चित्तको प्रसन्न करनेमें संलग्न थीं। उनके कटि- प्रदेश और नितम्ब विशाल थे। नृत्य करते समय उनके उन्नत स्तन कम्पमान हो रहे थे। उनके कटाक्ष, हाव-भाव तथा माधुर्य आदि मन, बुद्धि एवं चित्तकी सम्पूर्ण वृत्तियोंका अपहरण कर लेते थे
vaiśampāyana uvāca | gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā | citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā | ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā | urvaśī miśrakeśī ca daṇḍagaurī varūthinī | etāś ca bahvyaḥ sahasraśo 'psarasaḥ tatra indrasabhāyāṃ bhinna-bhinneṣu sthāneṣu nṛtyituṃ pravavṛtuḥ | tāḥ kamalalocanāḥ siddhapuruṣāṇām api cittaṃ prīṇayituṃ pravṛttāḥ | tāsāṃ kaṭipradeśā nitambāś ca vipulāḥ | nṛtyantīnām unnata-stanāḥ kampamānā babhūvuḥ | tāsāṃ kaṭākṣa-hāva-bhāva-mādhuryādayo mana-buddhi-citta-vṛttīḥ sarvā apaharanti sma ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗോപാലി, സഹജന്യാ, കുംഭയോനി, പ്രജാഗരാ, ചിത്രസേനാ, ചിത്രലേഖാ, സഹാ, മധുരസ്വരാ—ഇവരോടൊപ്പം ഘൃതാചീ, മേനകാ, രംഭാ, പൂർവചിത്തി, സ്വയംപ്രഭാ, ഉർവശീ, മിശ്രകേശീ, ദണ്ഡഗൗരി, വരൂഥിനീ എന്നിവരും മറ്റും ആയിരക്കണക്കിന് അപ്സരസ്സുകളും ഇന്ദ്രസഭയിൽ പല സ്ഥലങ്ങളിലായി നൃത്തം ആരംഭിച്ചു. പദ്മനയനികളായ ആ ദിവ്യാംഗനകൾ സിദ്ധപുരുഷന്മാരുടെ മനസ്സുകളെയും ആനന്ദിപ്പിക്കാൻ ഉത്സുകരായിരുന്നു. അവരുടെ കടി-പ്രദേശംയും നിതംബങ്ങളും വിശാലമായിരുന്നു; നൃത്തത്തിനിടെ അവരുടെ ഉന്നതസ്തനങ്ങൾ കമ്പിച്ചു. അവരുടെ കടാക്ഷം, ഹാവഭാവം, മാധുര്യം എന്നിവ മനസ്സിന്റെയും ബുദ്ധിയുടെയും ചിത്തത്തിന്റെയും എല്ലാ വൃത്തികളെയും കവർന്നെടുക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the power of sensory allure to seize the mind’s functions, implying an ethical lesson valued in dharma: even the accomplished must maintain vigilance (apramāda) and self-restraint (dama) so that attention and judgment are not carried away by pleasure and spectacle.
Vaiśampāyana describes Indra’s celestial assembly where many named Apsarases dance in various places. Their beauty, glances, and graceful movements delight even Siddhas and captivate the mental faculties of onlookers.