Shloka 16
Bhīmasena’s Admonition to Yudhiṣṭhira on Rājya and the Ordering of Dharma–Artha–Kāma
Book 3, Chapter 34
तदैव चेद् वीर कर्माकरिष्यो यदा द्ूते परिघं पर्यमृक्ष: । बाहू दिधक्षन् वारित: फाल्गुनेन किं दुष्कृतं भीम तदाभविष्यत्,वीर भीमसेन! द्यूतके समय जब तुमने मेरी दोनों बाँहोंको जला देनेकी इच्छा प्रकट की और अर्जुनने तुम्हें रोका, उस समय तुम शत्रुओंपर आघात करनेके लिये अपनी गदापर हाथ फेरने लगे थे। यदि उसी समय तुमने शत्रुओंपर आघात कर दिया होता तो कितना अनर्थ हो जाता। तुम अपना पुरुषार्थ तो जानते ही थे। जब मैं पूर्वोक्त प्रकारकी प्रतिज्ञा करने लगा उससे पहले ही तुमने ऐसी बात क्यों नहीं कही? जब प्रतिज्ञाके अनुसार वनवासका समय स्वीकार कर लिया, तब पीछे चलकर इस समय क्यों मुझसे अत्यन्त कठोर बातें कहते हो?
tadaiva ced vīra karmākariṣyo yadā dūte parighaṃ paryamṛkṣaḥ | bāhū didhakṣan vāritaḥ phālgunena kiṃ duṣkṛtaṃ bhīma tadābhaviṣyat vīra bhīmasena ||
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— വീരാ! അന്നേ നീ പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ—ദ്യൂതസഭയിൽ ശത്രുക്കളെ പ്രഹരിക്കാൻ ഗദയെ ഉരച്ച് തയ്യാറാകുമ്പോൾ, എന്റെ ഇരുകൈകളും കത്തിക്കണമെന്നാഗ്രഹിച്ച നിന്നെ അർജുനൻ തടഞ്ഞപ്പോൾ—ഭീമാ, അപ്പോൾ ഏതു അനർത്ഥം സംഭവിക്കാതിരുന്നേനെ? നിന്റെ ശക്തി നീ അറിയുമായിരുന്നു. ഞാൻ ആ പ്രതിജ്ഞ എടുക്കുന്നതിന് മുമ്പ് നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞില്ല? പ്രതിജ്ഞപ്രകാരം വനവാസം സ്വീകരിച്ച ശേഷം ഇപ്പോൾ എന്തിന് ഇങ്ങനെ കഠിനവചനങ്ങൾ പറയുന്നു?
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical weight of vows and the necessity of restraint: impulsive violence in the dice-hall would have produced immediate catastrophe, yet once a pledge (to accept exile) is undertaken, one must not undermine it later with harsh recrimination. Dharma here is shown as foresight in action and steadiness after commitment.
Yudhiṣṭhira addresses Bhīma, recalling the dice-hall crisis when Bhīma, enraged, readied his club and even spoke of burning Yudhiṣṭhira’s arms, but Arjuna restrained him. Yudhiṣṭhira argues that acting then would have caused great disaster; and he questions why Bhīma did not object before Yudhiṣṭhira accepted the exile vow, instead of speaking harshly afterward.