Adhyaya 307
Chapter Arc: वनवास की कठोरता के बीच एक ब्राह्मण अतिथि के आगमन/संभावित आगमन का प्रसंग उठता है—और कुन्ती (पृथा) स्वयं कहती है कि ब्राह्मण-पूजा ही उसका स्वभाव है तथा वह राजाज्ञा के बिना भी सेवा को तत्पर है। → समय-असमय (सायंकाल, प्रातः, रात्रि, अर्धरात्रि) अतिथि के आने की संभावना रखी जाती है; सेवा में आलस्य, मान और थकान बाधा बन सकते हैं, पर कुन्ती उन्हें त्यागकर विधिवत् परिचर्या का संकल्प करती है। साथ ही राजा (यहाँ युधिष्ठिर-स्वर) कुल-हित, आत्म-हित और धर्म-हित के लिए उसे निःशंक होकर यह कर्तव्य करने को कहता है। → अग्निशरण/अग्निहोत्र-गृह में तेजस्वी आसन, आहार आदि की सम्यक् व्यवस्था कर, कुन्ती शौच-परायण होकर देववत् ब्राह्मण की विधिपूर्वक सेवा करती है—यही अध्याय का कर्म-शिखर है, जहाँ ‘अतिथि’ को ‘देव’ मानने का आदर्श प्रत्यक्ष होता है। → राजा का अनुमोदन और उपदेश स्थिर हो जाता है: द्विजों के प्रति क्षमा, यथाशक्ति पूजा, और कुल-कल्याण हेतु अतिथि-सत्कार—कुन्ती का आचरण इस उपदेश को मूर्त रूप देता है।
Shlokas
Verse 1
अपना स२ (0 अवज असल चतुराधिकत्रिशततमो< ध्याय: कुन्तीका पितासे वार्तालाप और ब्राह्मणकी परिचर्या कुन्त्युवाच ब्राह्मुणं यन्त्रिता राजन्नुपस्थास्यामि पूजया । यथाप्रतिज्ञं राजेन्द्र न च मिथ्या ब्रवीम्पहम
കുന്തി പറഞ്ഞു—രാജാവേ! വ്രതനിയമങ്ങളിൽ നിയന്ത്രിതയായി, നിന്റെ പ്രതിജ്ഞാനുസാരം ഞാൻ നിരന്തരം ഈ തപസ്വിയായ ബ്രാഹ്മണനെ പൂജയും സേവയും ചെയ്ത് ഉപസ്ഥിതയായിരിക്കും. രാജേന്ദ്രാ! ഞാൻ അസത്യം പറയുന്നില്ല।
Verse 2
एष चैव स्वभावो मे पूजयेयं द्विजानिति । तव चैव प्रियं कार्य श्रेयश्ष परमं मम,यह मेरा स्वभाव ही है कि मैं ब्राह्मणोंकी सेवा-पूजा करूँ और आपका प्रिय करना तो मेरे लिये परम कल्याणकी बात है ही
ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) പൂജിച്ച് സേവിക്കുന്നത് എന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്. കൂടാതെ നിനക്കു പ്രിയമായതു ചെയ്യുന്നതാണ് എനിക്ക് പരമ ശ്രേയസ്।
Verse 3
यद्येवैष्यति सायाह्वे यदि प्रातरथो निशि । यद्यर्थरात्रे भगवान् न मे कोपं करिष्यति
ആ പൂജനീയ ബ്രാഹ്മണൻ സന്ധ്യയിൽ വന്നാലും, പ്രഭാതത്തിൽ വന്നാലും, രാത്രിയിൽ—അർദ്ധരാത്രിയിലുപോലും—വന്നാലും, അവൻ എന്റെ മനസ്സിൽ കോപം ഉണർത്തുകയില്ല. ഞാൻ എല്ലായ്പ്പോഴും ആ മാന്യ ബ്രാഹ്മണനു യഥോചിതമായ പരിചര്യ ചെയ്യാൻ സജ്ജയായിരിക്കും।
Verse 4
लाभो ममैष राजेन्द्र यद् वै पूजयती द्विजान् | आदेशे तव तिष्ठन्ती हित कुर्या नरोत्तम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! എന്റെ ലാഭമിതുതന്നെ: നിന്റെ ആജ്ഞയ്ക്ക് കീഴിൽ നിലകൊണ്ട് ഞാൻ ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) പൂജിച്ചു സേവിച്ചു, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, നിത്യം നിന്റെ ക്ഷേമം সাধിക്കും.
Verse 5
विसत्रब्धो भव राजेन्द्र न व्यलीकं द्विजोत्तम: । वसन प्राप्स्यति ते गेहे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ആശങ്ക വിട്ടിരിക്കുക. ഈ ദ്വിജോത്തമൻ കപടൻ അല്ല. നിന്റെ ഭവനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ അവൻ തന്റെ മനസ്സിനും ഉദ്ദേശത്തിനും വിരുദ്ധമായ ഒന്നും കാണുകയില്ല. ഇതു ഞാൻ സത്യമായി പറയുന്നു.
Verse 6
यत् प्रियं च द्विजस्यास्य हितं॑ चैव तवानघ । यतिष्यामि तथा राजन व्येतु ते मानसो ज्वर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാപരഹിതനായ രാജാവേ! ഈ തപസ്വി ബ്രാഹ്മണന് പ്രിയമായതും നിനക്കു ഹിതമായതും തന്നെയാകും ഞാൻ ചെയ്യാൻ പരിശ്രമിക്കുക. രാജൻ, നിന്റെ മനസ്സിലെ ആശങ്കാജ്വരം അകലട്ടെ.
Verse 7
ब्राह्मणा हि महाभागा: पूजिता: पृथिवीपते | तारणाय समर्था: स्युर्विपरीते वधाय च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭൂമിപതേ! മഹാഭാഗ ബ്രാഹ്മണർ യഥാവിധി പൂജിക്കപ്പെടുമ്പോൾ ആശ്രിതരെ രക്ഷിച്ചു ഉയർത്താൻ സമർത്ഥരാണ്; എന്നാൽ മറിച്ച് അവമാനിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവർ നാശത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാകുന്നു.
Verse 8
साहमेतद् विजानन्ती तोषयिष्ये द्विजोत्तमम् । न मत्कृते व्यथां राजन प्राप्स्यसि द्विजसत्तमात्
ഇതു അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് ഞാൻ ആ ദ്വിജോത്തമനെ എല്ലാ വിധത്തിലും സന്തുഷ്ടനാക്കും. രാജൻ! എന്റെ കാരണത്താൽ ആ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനിൽ നിന്ന് നിനക്കൊരു വ്യഥയും ഉണ്ടാകുകയില്ല.
Verse 9
अपराधे5पि राजेन्द्र राज्ञामश्रेयसे द्विजा: । भवन्ति चवनो यद्वत् सुकन्याया: कृते पुरा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ, കുറ്റം മറ്റെവിടെയായാലും ബ്രാഹ്മണർ ചിലപ്പോൾ രാജാക്കന്മാർക്ക് അമംഗലം വരുത്താൻ ഉത്സുകരാകുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് സുകന്യയുടെ കൃത്യം മൂലം മഹർഷി ച്യവനൻ രാജാവ് ശർയാതിക്കു അനിഷ്ടം വരുത്താൻ തയ്യാറായതുപോലെ।
Verse 10
नियमेन परेणाहमुपस्थास्ये द्विजोत्तमम् । यथा त्वया नरेन्द्रेदं भाषितं ब्राह्मणं प्रति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ, ബ്രാഹ്മണനെക്കുറിച്ച് നീ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെ, ഞാൻ അത്യന്തം കർശനമായ നിയമശീലത്തോടെ ആ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജനെ ശുശ്രൂഷിക്കും।
Verse 11
नरेन्द्र! आपने ब्राह्मणके प्रति बर्ताव करनेके विषयमें जो कुछ कहा है, उसके अनुसार मैं उत्तम नियमोंके पालनपूर्वक इन श्रेष्ठ ब्राह्मणकी सेवामें उपस्थित रहूँगी ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—നരേന്ദ്രാ, ബ്രാഹ്മണന്മാരോടുള്ള ശരിയായ പെരുമാറ്റത്തെക്കുറിച്ച് നീ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഞാൻ ഉത്തമനിയമങ്ങൾ പാലിച്ച് ഈ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ ശുശ്രൂഷയിൽ നിലകൊള്ളും. കുന്തി ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ രാജാവ് അവളെ പലവട്ടം ആലിംഗനം ചെയ്തു, അവളുടെ നിശ്ചയം പിന്തുണച്ചു; പിന്നെ എന്തെന്ത് എങ്ങനെ ചെയ്യണം എന്നതിനെക്കുറിച്ച് വ്യക്തമായ ആജ്ഞകൾ നൽകി।
Verse 12
राजोवाच एवमेतत्् त्वया भद्रे कर्तव्यमविशड्कया । मद्धितार्थ तथा>>त्मार्थ कुलार्थ चाप्यनिन्दिते
രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഭദ്രേ, അനിന്ദിതേ, അതെ—അങ്ങനെ തന്നെയാണ്. യാതൊരു സംശയവും കൂടാതെ നീ ഇങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യണം—എന്റെ ഹിതത്തിനും, നിന്റെ ഹിതത്തിനും, നമ്മുടെ കുലഹിതത്തിനും വേണ്ടി കൂടി।
Verse 13
एवमुक्त्वा तु तां कनन््यां कुन्तिभोजो महायशा: । पृथां परिददौ तस्मै द्विजाय द्विजवत्सल:,ब्राहणप्रेमी महायशस्वी राजा कुन्तिभोजने पुत्रीसे ऐसा कहकर उन आये हुए द्विजकी सेवामें पृथाको दे दिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു സ്നേഹമുള്ള മഹായശസ്സനായ കുന്തിഭോജൻ ആ കന്യയായ പൃഥയെ വന്നിരുന്ന ആ ദ്വിജന്റെ ശുശ്രൂഷയ്ക്കായി ഏല്പിച്ചു।
Verse 14
इयं ब्रह्मन् मम सुता बाला सुखविवर्धिता । अपराध्येत यत्र किंचिन्न कार्य हृदि तत् त्वया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഇതെൻ മകൾ; ഇനിയും ബാലികയാണ്, സുഖത്തിൽ വളർത്തപ്പെട്ടവൾ. ഏതെങ്കിലും കാര്യത്തിൽ അവൾ കുറ്റം ചെയ്താലും, അത് നിങ്ങൾ ഹൃദയത്തിൽ വെച്ചുകൊള്ളരുത്.
Verse 15
द्विजातयो महा भागा वृद्धबालतपस्थविषु । भवन्त्यक्रोधना: प्रायो हापराद्धेषु नित्यदा,“वृद्ध, बालक और तपस्वीजन यदि कोई अपराध कर दें, तो भी आप-जैसे महाभाग ब्राह्मण प्रायः कभी उनपर क्रोध नहीं करते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാഭാഗ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ! ദ്വിജന്മാർ പൊതുവെ ക്രോധരഹിതരാണ്; പ്രത്യേകിച്ച് വൃദ്ധർ, ബാലർ, തപസ്വികൾ കുറ്റം ചെയ്താലും നിങ്ങൾ പതിവായി അവരോട് കോപിക്കാറില്ല.
Verse 16
सुमहत्यपराधेऊपि क्षान्ति: कार्या द्विजातिभि: | यथाशक्ति यथोत्साहं पूजा ग्राह्मा द्विजोत्तम
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! സേവകൻ അത്യന്തം വലിയ കുറ്റം ചെയ്താലും ദ്വിജന്മാർ ക്ഷമ അഭ്യസിക്കണം; അവന്റെ ശേഷിയും ആത്മാർത്ഥമായ ഉത്സാഹവും അനുസരിച്ച് അർപ്പിക്കുന്ന സേവനവും പൂജയും സ്വീകരിക്കണം.
Verse 17
तथेति ब्राह्मणेनोक्ते स राजा प्रीतमानस: । हंसचन्द्रांशुसंकाशं गृहमस्मै न्न्यवेदयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ബ്രാഹ്മണൻ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവിന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു. പ്രസന്നനായി, ഹംസത്തെയും ചന്ദ്രകിരണങ്ങളെയും പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ഒരു വസതിഗൃഹം അവൻ താമസിക്കുവാൻ നൽകി.
Verse 18
तत्राग्निशरणे क्लृप्तमासनं तस्य भानुमत् | आहारादि च सर्व तत् तथैव प्रत्यवेदयत्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ അഗ്നിശരണത്തിൽ (അഗ്നിഹോത്രഗൃഹത്തിൽ) അവനുവേണ്ടി പ്രകാശമുള്ളതും യോജിച്ചതുമായ ആസനം ഒരുക്കി. അതുപോലെ ആഹാരാദി എല്ലാ സാമഗ്രികളും വിധിപൂർവ്വം അവിടെ തന്നെ സമർപ്പിച്ചു.
Verse 19
निक्षिप्य राजपुत्री तु तन्द्री मानं तथैव च | आतस्थे परम यत्नं ब्राह्मणस्याभिराधने,राजकुमारी कुन्ती आलस्य और अभिमानको दूर भगाकर ब्राह्मणकी आराधनामें बड़े यत्नसे संलग्न हो गयी
രാജകുമാരി മന്ദതയും അഭിമാനവും ഉപേക്ഷിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്റെ ആരാധനയിൽ പരമശ്രമത്തോടെ ഏർപ്പെട്ടു।
Verse 20
तत्र सा ब्राह्म॒णं गत्वा पृथा शौचपरा सती । विधिवत् परिचारह॑ देववत् पर्यतोषयत्
അവിടെ ശൗചപരായണയായ സതീ പൃഥാ ആ പൂജ്യ ബ്രാഹ്മണന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, ദേവനെപ്പോലെ വിധിപൂർവ്വം പരിചരിച്ച് അദ്ദേഹത്തെ പൂർണ്ണമായി സന്തുഷ്ടനാക്കി।
Verse 303
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपववके अन्तर्गत कुण्डलाहरणपर्वमें पृथाकोी उपदेशविषयक तीन सौ तीनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ കുണ്ഡലാഹരണപർവത്തിൽ പൃഥയുടെ ഉപദേശവിഷയകമായ മൂന്നുനൂറ്റിമൂന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 304
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि कुण्डलाहरणपर्वणि पृथाद्विजपरिचर्यायां चतुरधिकत्रिशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ കുണ്ഡലാഹരണപർവത്തിനകത്ത് പൃഥാ-ദ്വിജപരിചര്യാവിഷയകമായ മൂന്നുനൂറ്റിയേഴാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Ask anything about Adhyaya 307 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.