Adhyaya 28
Draupadī’s Lament and the Question of Kṣatriya Forbearance (द्रौपद्याः शोकप्रलापः क्षमानिर्णयश्च)
Upa-parva: Draupadī–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Forest-exile lament and kṣātra-ethics discourse)
Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas seated in the forest at evening with Draupadī, engaged in sorrowful conversation. Draupadī, portrayed as beloved, learned, and devoted, speaks to Yudhiṣṭhira with a sustained critique of the Kaurava leaders’ apparent lack of remorse. She contrasts the Pandavas’ former royal life—ornamented seats, fine garments, abundant and ritually prepared food given to brahmins, ascetics, and householders—with their current austerity in exile. Her rhetoric repeatedly asks why Yudhiṣṭhira’s anger does not increase upon seeing his brothers—Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva—and herself reduced to forest living despite being “unfit for suffering.” She emphasizes that a kṣatriya without righteous vigor is socially disregarded, and warns that indiscriminate forgiveness toward adversaries is not appropriate; enemies, she argues, can be overcome through tejas (assertive strength). The chapter thus frames an ethical dilemma: the limits of kṣānti, the timing of justice, and the psychological burden of delayed retaliation under dharma.
Chapter Arc: द्रौपदी के अनुतापपूर्ण वचनों के बाद कथा एक नीति-आख्यान की ओर मुड़ती है: असुरराज बलि अपने पितामह प्रह्लाद से पूछता है—क्षमा श्रेष्ठ है या तेज? → प्रह्लाद क्षमा की मर्यादा और तेज की आवश्यकता—दोनों का सूक्ष्म विधान बताता है: अज्ञानवश हुए अपराध की जाँच कर क्षमा, पर जान-बूझकर किए अपराध पर दण्ड; एक अपराध क्षम्य, पुनरावृत्ति पर वध तक का विधान; देश-काल, अपने बलाबल और लोक-भय का विचार। → नीति का धारदार निष्कर्ष उभरता है—जो जान-बूझकर अपराध करे, उसे ‘क्षमा’ का कवच नहीं; और जो बार-बार अपकार करे, उसके लिए तेज ही धर्मरक्षा है। → आख्यान का सार द्रौपदी के वर्तमान आग्रह से जुड़ता है: कौरव लोभी और सतत अपकारकर्ता हैं; उनके प्रति अब क्षमा का समय नहीं—उचित काल आने पर तेज प्रकट करना ही राजधर्म है। → द्रौपदी की वाणी युधिष्ठिर के धैर्य को चुनौती देती है—क्या वे क्षमा की सीमा पार कर प्रतिकार का संकल्प करेंगे, या अभी भी नीति-बंधनों में बँधे रहेंगे?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमह्माभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाथिगमनपर्वमें द्रौपदीके अनुतापपूर्णगचनविषयक सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २७ ॥ #ऑप5.0 #:०० () हे - क्षरते इति क्षत्रमू--जो दुष्टोंका क्षरण--नाश करता है
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, ‘അർജുന-പ്രസ്ഥാനം’ എന്ന ഉപാഖ്യാനത്തിനകത്ത്, ദ്രൗപദിയുടെ അനുതാപഭരിത വചനങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ഇരുപത്തേഴാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി ഇരുപത്തിയെട്ടാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു—പ്രഹ്ലാദനും വിരോചനപുത്രൻ ബലിയും തമ്മിലുള്ള സംവാദവിവരണം; തേജസ്സിനും ക്ഷമയ്ക്കും ഓരോന്നിനും യോജിച്ച അവസരം ഉണ്ടെന്നത് ഇതിൽ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! ഈ വിഷയത്തിലും ജനങ്ങൾ ഒരു പുരാതന ഇതിഹാസം ഉദാഹരണമായി പറയുന്നു—പ്രഹ്ലാദന്റെയും വിരോചനപുത്രൻ ബലിയുടെയും സംവാദം.
Verse 2
असुरेन्द्रं महाप्राज्ञं धर्माणामागतागमम् | बलि: पप्रच्छ दैत्येन्द्रं प्रह्मादं पितरं पितु:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അസുരന്മാരുടെ അധിപൻ, മഹാപ്രാജ്ഞൻ, ധർമ്മത്തിന്റെ ആഗമപരമ്പരയിൽ നിപുണൻ, കൂടാതെ തന്റെ പിതാവിന്റെ പിതാവായ ദൈത്യേന്ദ്രൻ പ്രഹ്ലാദനോട് ബലി ചോദ്യം ചെയ്തു.
Verse 3
बलिरुवाच क्षमा स्विच्छेयसी तात उताहो तेज इत्युत । एतन्मे संशयं तात यथावद् ब्रूहि पृच्छते
ബലി പറഞ്ഞു—താതാ! ക്ഷമയോ ശ്രേഷ്ഠം, അതോ തേജസ്സോ? ഇതാണ് എന്റെ സംശയം. ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു; യഥാർത്ഥമായി പറഞ്ഞു തരുക.
Verse 4
श्रेयो यदत्र धर्मज्ञ ब्रूहि मे तदसंशयम् । करिष्यामि हि तत् सर्व यथावदनुशासनम्,धर्मज्ञ! इनमें जो श्रेष्ठ है, वह मुझे अवश्य बताइये, मैं आपके सब आदेशोंका यथावत् पालन करूँगा
ധർമ്മജ്ഞാ! ഇതിൽ ശ്രേയസ്കരമായത് ഏതാണ് എന്ന് സംശയമില്ലാതെ എനിക്ക് പറയുക. കാരണം നിങ്ങളുടെ ഉപദേശപ്രകാരം അതെല്ലാം ഞാൻ യഥാവിധി അനുഷ്ഠിക്കും.
Verse 5
तस्मै प्रोवाच तत् सर्वमेवं पृष्ट: पितामह: । सर्वनिश्चयवित् प्राज्ञ: संशयं परिपृच्छते
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, നിശ്ചിതനിഗമനങ്ങളിൽ പൂർണ്ണപരിചയമുള്ള പ്രാജ്ഞനായ പിതാമഹൻ അവനോട് എല്ലാം പറഞ്ഞു. ചോദിച്ചവന്റെ സംശയം കണ്ടു, ആ അനിശ്ചയം നീക്കി വിഷയത്തെ ദൃഢമായ ബോധത്തിൽ സ്ഥാപിക്കാനായി അദ്ദേഹം യഥോചിതമായി സംസാരിച്ചു.
Verse 6
प्रह्माद उवाच न श्रेय: सततं तेजो न नित्य॑ं श्रेयसी क्षमा | इति तात विजानीहि द्वयमेतदसंशयम्
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, തേജസ്സോ ബലമോ എല്ലായ്പ്പോഴും ശ്രേയസ്സല്ല; ക്ഷമയും എല്ലായ്പ്പോഴും ശ്രേഷ്ഠമാർഗമല്ല. ദൃഢമായി അറിഞ്ഞുകൊൾക—ഈ രണ്ടിലും എല്ലാ സാഹചര്യത്തിനും ഒരേ നിയമമില്ല.
Verse 7
यो नित्यं क्षमते तात बहून् दोषान् स विन्दति | भृत्या: परिभवन्त्येममुदासीनास्तथारय:
മകനേ, എപ്പോഴും ക്ഷമിക്കുന്നവൻ പല ദോഷങ്ങൾക്കും ഇരയാകും. അവന്റെ ഭൃത്യർ അവനെ അവഗണിക്കും; ഉദാസീനരും ശത്രുക്കളും പോലും അവനെ നിന്ദിക്കും. അതിനാൽ വിവേകം കൂടാതെ നിരന്തരം ക്ഷമിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല.
Verse 8
सर्वभूतानि चाप्यस्य न नमन्ति कदाचन । तस्मान्नित्यं क्षमा तात पण्डितैरपि वर्जिता
അത്തരം മനുഷ്യനോട് ഒരു ജീവിയും ഒരിക്കലും നമിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ മകനേ, നിരന്തരം ക്ഷമിക്കുന്നത് പണ്ഡിതന്മാരും ഒഴിവാക്കുന്നു.
Verse 9
अवज्ञाय हि त॑ भृत्या भजन्ते बहुदोषताम् | आदातु चास्य वित्तानि प्रार्थयन्तेडल्पचेतस:
കാരണം അവനെ അവഗണിച്ചാൽ ഭൃത്യർ പല ദോഷങ്ങളിലും പതിക്കും; അല്പബുദ്ധികൾ അവന്റെ ധനം പോലും കൈക്കലാക്കാൻ ധൈര്യപ്പെടും.
Verse 10
यान॑ वस्त्राण्यलंकाराज्छयनान्यासनानि च । भोजनान्यथ पानानि सर्वोपकरणानि च
വസ്ത്രങ്ങൾ, ആഭരണങ്ങൾ, ശയ്യകൾ, ആസനങ്ങൾ, ഭക്ഷണങ്ങൾ, പാനീയങ്ങൾ എന്നിവയും മറ്റു എല്ലാ ഉപകരണങ്ങളും—വിവിധ ജോലികൾക്കായി നിയോഗിക്കപ്പെട്ട മൂഢ സേവകർ ക്ഷമാശീലനായ യജമാനന്റെ രഥവും സമ്പത്തും തങ്ങളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം ഉപയോഗിക്കുന്നു; യജമാനന്റെ ആജ്ഞ ഉണ്ടായിട്ടും മറ്റുള്ളവർക്ക് നൽകേണ്ട വസ്തുക്കൾ അവർ നൽകുന്നില്ല।
Verse 11
आददीरन्नधिकृता यथाकाममचेतस: । प्रदिष्टानि च देयानि न दद्युर्भवृशासनात्
നിശ്ചിത ചുമതലകൾക്കായി നിയമിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ആ മൂഢ സേവകർ വിവേകമില്ലാതെ യജമാനന്റെ വസ്തുക്കൾ ഇഷ്ടപ്രകാരം എടുത്ത് ഉപയോഗിക്കുന്നു; ദാനത്തിനായി വ്യക്തമായി നിശ്ചയിച്ച വസ്തുക്കളെയും യജമാനന്റെ കല്പന ലംഘിച്ച് അവർ നൽകുന്നില്ല।
Verse 12
न चैनं भर्त॒पूजाभि: पूजयन्ति कथंचन । अवज्ञानं हि लोकेडस्मिन् मरणादपि गर्हितम्
യജമാനന് അർഹമായ ആദരത്തോടെ അവർ ഒരുവിധത്തിലും അദ്ദേഹത്തെ പൂജിക്കുന്നില്ല. ഈ ലോകത്തിൽ സേവകർ യജമാനനെ അവമാനിക്കുന്നത് മരണത്തേക്കാൾ പോലും അധികം നിന്ദ്യമാണ്.
Verse 13
क्षमिणं तादृशं तात ब्रुवन्ति कटुकान्यपि । प्रेष्या: पुत्राश्न भृत्याश्ष तथोदासीनवृत्तय:,तात! उपर्युक्त क्षमाशीलको अपने सेवक, पुत्र, भृत्य तथा उदासीनवृत्तिके लोग कटुवचन भी सुनाया करते हैं
താതാ! അത്തരം ക്ഷമാശീലനായ ഒരാളോടും ആളുകൾ കടുത്ത വാക്കുകൾ പറയും; സേവകരും പുത്രന്മാരും ആശ്രിതരും, ഉദാസീനവൃത്തിയുള്ളവരും പോലും അവനോട് കയ്പ്പോടെ സംസാരിക്കും.
Verse 14
अथास्य दारानिच्छन्ति परिभूय क्षमावत: । दाराक्षास्य प्रवर्तन्ते यथाकाममचेतस:
അതുമാത്രമല്ല; ക്ഷമാശീലനായ ഭർത്താവിനെ അവഗണിച്ച് അവർ അവന്റെ ഭാര്യമാരെയും കൈവശപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അത്തരം പുരുഷന്റെ മൂഢസ്ത്രീകളും വിവേകമില്ലാതെ ഇഷ്ടപ്രകാരം സ്വേച്ഛാചാരത്തിലേക്ക് വഴുതിപ്പോകുന്നു.
Verse 15
तथा च नित्यमुदिता यदि नाल्पमपीश्वरात् | दण्डमर्हन्ति दुष्यन्ति दुष्टाश्चाप्पपकुर्वते
സ്വാമിയിൽ നിന്ന് അല്പമെങ്കിലും ശിക്ഷ ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ അവർ എപ്പോഴും അശ്രദ്ധയോടെ ഭോഗലാലസയിൽ മുങ്ങി നടക്കും; അവരുടെ ആചാരം മലിനമാകും. ദുഷ്ടരായാൽ സ്വന്തം സ്വാമിക്കുതന്നെ അപകാരം ചെയ്യാനും ഇടവരും.
Verse 16
एते चान्ये च बहवो नित्यं दोषा: क्षमावताम् | अथ वैरोचने दोषानिमान् विद्धाक्षमावताम्
എപ്പോഴും ക്ഷമിക്കുന്നവർക്കു ഇവയും ഇത്തരത്തിലുള്ള അനേകം ദോഷങ്ങളും നിത്യമായി സംഭവിക്കുന്നു. ഹേ വൈരോചനപുത്രാ! ഇനി ക്ഷമിക്കാത്തവരുടെ ദോഷങ്ങൾ എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക.
Verse 17
अस्थाने यदि वा स्थाने सततं रजसा5<5वृत: । क्रुद्धों दण्डान् प्रणयति विविधान् स्वेन तेजसा
രജോഗുണം മൂടിയ ക്രോധി, അവസരം യുക്തമാണോ അയോഗ്യമാണോ എന്നു നോക്കാതെ, സ്വന്തം ഉഗ്രതേജസ്സിന്റെ ബലത്തിൽ പലവിധ ശിക്ഷകൾ മറ്റുള്ളവർക്കു ഏർപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 18
मित्र: सह विरोध॑ च प्राप्तुते तेजसा55वृतः । आप्रोति द्वेष्पतां चैव लोकात् स्वजनतस्तथा
തേജസ്സാൽ മൂടപ്പെട്ടവൻ സുഹൃത്തുക്കളോടും വിരോധം നേടുന്നു; പൊതുജനങ്ങളിലും സ്വന്തം ബന്ധുക്കളിലും അവൻ ദ്വേഷ്യനായി മാറുന്നു.
Verse 19
सो<5वमानादर्थहानिमुपालम्भमनादरम् । संतापद्वेषमोहांश्व शत्रृंक्ष लभते नर:
മറ്റുള്ളവരെ അപമാനിക്കുന്ന ശീലത്താൽ മനുഷ്യന് ധനനഷ്ടം സംഭവിക്കുന്നു; അവൻ ശാസനം കേൾക്കുകയും അവഗണന ഏറ്റുവാങ്ങുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിലുപരി, അവൻ സന്താപം, ദ്വേഷം, മോഹം, കൂടാതെ പുതുപുതിയ ശത്രുക്കളെയും സമ്പാദിക്കുന്നു.
Verse 20
क्रोधाद् दण्डान्मनुष्येषु विविधान् पुरुषो5नयात् । भ्रश्यते शीघ्रमैश्वर्यात् प्राणेभ्य: स्वजनादपि
ക്രോധം മൂലം മനുഷ്യൻ അന്യായമായി മറ്റുള്ളവരിൽ നാനാവിധ ശിക്ഷകൾ പ്രയോഗിക്കുന്നു; അതിവേഗം അവൻ തന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ നിന്ന് വീഴുന്നു—പ്രാണവും സ്വജനങ്ങളുടെ ആശ്രയവും പോലും നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
Verse 21
वा जम हर्तृश्ष तेजसैवोपगच्छति । लोक: सर्पाद् वेश्मगतादिव,जो उपकारी मनुष्यों और चोरोंके साथ भी उत्तेजनायुक्त बर्ताव ही करता है, उससे सब लोग उसी प्रकार उद्दिग्न होते हैं, जैसे घरमें रहनेवाले सर्पसे
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—ഉപകാരികളോടും കള്ളന്മാരോടും പോലും വെറും ഉഗ്രതയോടെ സമീപിച്ച് പ്രകോപിപ്പിക്കുന്നവിധം പെരുമാറുന്നവനെക്കണ്ട് എല്ലാവരും, വീട്ടിനകത്തു പാർക്കുന്ന പാമ്പിനെക്കണ്ട് ഗൃഹവാസികൾ ഭയപ്പെടുന്നതുപോലെ, ഉത്കണ്ഠിതരാകുന്നു.
Verse 22
यस्मादुद्धिजते लोक: कथं तस्य भवो भवेत् | अन्तरं तस्य दृष्टवैव लोको विकुरुते ध्रुवम्
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—ആരാൽ ലോകം ഉത്കണ്ഠിതമാകുന്നുവോ, അവന് ഐശ്വര്യമോ ക്ഷേമമോ എങ്ങനെ ലഭിക്കും? അവനിലെ ചെറിയൊരു പിഴവ് കണ്ടമാത്രം ആളുകൾ ഉറപ്പായും കുറ്റം കണ്ടെത്തി നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങും.
Verse 23
तस्मान्नात्युत्सूजेत् तेजो न च नित्यं मृदुर्भवेत् काले काले तु सम्प्राप्ते मृदुस्तीक्ष्णोडपि वा भवेत्
അതിനാൽ എല്ലായ്പ്പോഴും ഉഗ്രത മാത്രം പുറത്തുവിടരുത്; എന്നും മൃദുവായി മാത്രം നിലകൊള്ളുകയും അരുത്. കാലം വന്നാൽ സാഹചര്യത്തിന് അനുസരിച്ച് മൃദുവായോ, ആവശ്യമെങ്കിൽ തീക്ഷ്ണനായോ ആകണം.
Verse 24
काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुण: । स वै सुखमवाप्रोति लोकेअ<मुष्मिन्निहैव च,जो मौका देखकर कोमल होता है और उपयुक्त अवसर आनेपर भयंकर भी बन जाता है, वही इहलोक और परलोकमें सुख पाता है
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു—കാലം ആവശ്യപ്പെടുമ്പോൾ മൃദുവായും, യുക്തമായ അവസരം വന്നാൽ ദാരുണമായും മാറുന്നവൻ തന്നെയാണ് ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും സുഖം പ്രാപിക്കുന്നത്.
Verse 25
क्षमाकालांस्तु वक्ष्यामि शूणु मे विस्तरेण तान् ये ते नित्यमसंत्याज्या यथा प्राहुर्मनीषिण:
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു— ഇപ്പോൾ ഞാൻ ക്ഷമിക്കേണ്ട അവസരങ്ങൾ നിന്നോട് പറയുന്നു; അവയെ വിശദമായി കേൾക്കുക. ജ്ഞാനികൾ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഇവ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുതാത്ത സാഹചര്യങ്ങളാണ്.
Verse 26
पूर्वोपकारी यस्ते स्थादपराधे गरीयसि । उपकारेण तत् तस्य क्षन्तव्यमपराधिन:
മുമ്പ് നിന്നോട് ഉപകാരം ചെയ്തവൻ പിന്നീടു ഗുരുതരമായ കുറ്റം ചെയ്താലും, ആ മുൻ ഉപകാരം ഓർത്ത് ആ കുറ്റക്കാരനെ ക്ഷമിക്കണം.
Verse 27
अबुद्धिमश्रितानां तु क्षन्तव्यमपराधिनाम् | न हि सर्वत्र पाण्डित्यं सुलभं पुरुषेण वै
അവിവേകത്താൽ കുറ്റം ചെയ്തവരുടെ കുറ്റം ക്ഷമിക്കേണ്ടതാണ്; കാരണം ഏതു മനുഷ്യനും എല്ലായിടത്തും എല്ലാകാലവും പാണ്ഡിത്യം എളുപ്പത്തിൽ കൈവശം വയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല.
Verse 28
अथ चेद् बुद्धिजं कृत्वा ब्रूयुस्ते तदबुद्धिजम् । पापान् स्वल्पे5पि तान् हन्यादपराधे तथानृजून्
എന്നാൽ അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് കുറ്റം ചെയ്തു കഴിഞ്ഞിട്ടും അത് ‘അറിയാതെ’ ചെയ്തതെന്നു പറയുന്നവർ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അത്തരം അഴിച്ചുവിട്ട കപടപാപികളെ ചെറിയ കുറ്റത്തിനും തീർച്ചയായും ശിക്ഷിക്കണം.
Verse 29
सर्वस्यैको5परा धस्ते क्षन्तव्य: प्राणिनो भवेत् । द्वितीये सति वध्यस्तु स्वल्पेडप्यपकृते भवेत्
ഓരോ ജീവിയുടെയും ഒരു കുറ്റം വരെ നീ ക്ഷമിക്കണം; എന്നാൽ അതേ വ്യക്തി രണ്ടാമതും കുറ്റം ചെയ്താൽ, ചെറിയ അപകാരം പോലും ചെയ്താലും അവൻ ശിക്ഷയ്ക്ക് അർഹനാകും.
Verse 30
अजानता भवेत् कश्चिदपराध: कृतो यदि । क्षन्तव्यमेव तस्याहु: सुपरीक्ष्य परीक्षया
സൂക്ഷ്മമായി അന്വേഷിച്ച് പരിശോധിച്ചപ്പോൾ ഒരാൾ അറിവില്ലാതെ കുറ്റം ചെയ്തതായി തെളിഞ്ഞാൽ, ജ്ഞാനികൾ അവനെ ക്ഷമിക്കേണ്ടവനെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 31
मृदुना दारुणं हन्ति मृदुना हन्त्यदारुणम् नासाध्यं मृदुना किंचित् तस्मात् तीव्रतरं मृदु
മൃദുത്വംകൊണ്ട് മനുഷ്യൻ ക്രൂരനെയും ജയിക്കുന്നു, ക്രൂരനല്ലാത്തവനെയും കീഴടക്കുന്നു; മൃദുത്വത്തിന് അസാധ്യം ഒന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ട് മൃദുനീതിയെയാണ് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമെന്ന് കരുതണം।
Verse 32
देशकालौ तु सम्प्रेक्य बलाबलमथात्मन: । नादेशकाले किंचित् स्याद् देशकालौ प्रतीक्षताम् । तथा लोक भयाच्चैव क्षन्तव्यमपराधिन:
ദേശവും കാലവും, കൂടാതെ സ്വന്തം ബലാബലവും ആലോചിച്ചശേഷം മാത്രമേ മൃദുത്വം പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്. അയോഗ്യദേശത്തോ അനുപയോഗകാലത്തോ അതിന് ഫലം ഉണ്ടാകില്ല; അതിനാൽ യോജ്യമായ ദേശ-കാലം കാത്തിരിക്കണം. കൂടാതെ ജനഭയത്താൽ പോലും കുറ്റക്കാരനെ ക്ഷമിക്കേണ്ടിവരും।
Verse 33
एत एवंविधा: काला: क्षमाया: परिकीर्तिता: । अतोन््यथानुवर्तत्सु तेजस: काल उच्यते
ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് ക്ഷമയ്ക്ക് യോജ്യമായ അവസരങ്ങൾ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നത്. എന്നാൽ ഇതിന് വിരുദ്ധമായി പെരുമാറി തെറ്റിൽ തന്നെ പിടിവാശിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നവരെ ശരിയായ വഴിയിലാക്കാൻ ‘തേജസ്’—ദൃഢവും തിരുത്തലിനായുള്ള കഠിനതയും—ഉപയോഗിക്കേണ്ട കാലമെന്ന് പറയുന്നു।
Verse 34
तदहं तेजस: काल॑ तव मन्ये नराधिप । धार्तराष्टेषु लुब्धेषु सततं चापकारिषु
ഹേ നരാധിപാ! ഇപ്പോൾ നിന്റെ ‘തേജസ്’ പ്രയോഗിക്കേണ്ട കാലമാണെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു; ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാർ ലാഭികൾ, നിത്യം നിനക്കു അപകാരം ചെയ്യുന്നവരാണ്.
Verse 35
न हि वक्चित् क्षमाकालो विद्यतेड्द्य कुरून् प्रति तेजसश्चागते काले तेज उत्स्रष्टमहसि
കൗരവരോടു ഇനി ക്ഷമ കാണിക്കാനുള്ള അവസരം ഇല്ല. ശക്തി പ്രകടിപ്പിക്കേണ്ട സമയം വന്നിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവരുടെ മേൽ നിന്റെ തേജസ്സുതന്നെ പ്രയോഗിക്കണം.
Verse 36
मृदुर्भवत्यवज्ञातस्ती क्ष्णादुद्धिजते जन: । काले प्राप्ते द्वयं चैतद् यो वेद स महीपति:
എപ്പോഴും മൃദുവായവനെ ജനങ്ങൾ അവഗണിക്കുന്നു; എപ്പോഴും കഠിനസ്വഭാവമുള്ളവനാൽ എല്ലാവർക്കും ഉത്കണ്ഠയും അസ്വസ്ഥതയും ഉണ്ടാകുന്നു. യോജിച്ച സമയം വന്നപ്പോൾ മൃദുതയും കാഠിന്യവും—ഇരണ്ടും യഥോചിതമായി പ്രയോഗിക്കാൻ അറിയുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥ രാജാവ്.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether continued forbearance toward wrongdoing constitutes dharma or a lapse in kṣatriya duty—i.e., when patience preserves moral order versus when it enables further injustice.
The passage teaches that ethical life requires proportionality: compassion and restraint are virtues, but governance and self-respect also demand timely assertion of justice, especially when adversaries show no remorse.
No explicit phalaśruti appears in the provided verses; the chapter’s function is primarily normative-psychological, contributing to the epic’s broader reflection on dharma, suffering, and the prerequisites of legitimate action.
Ask anything about Adhyaya 28 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.