Shloka 20
Dvaītavana: Brahmaghoṣa, Rṣi-saṅgha, and Baka Dālbhyā’s Upadeśa to Yudhiṣṭhira
अदुःखाहनि् मनुष्येन्द्र नोपशाम्यति मे मन: । भीमसेनमिमं चापि दु:खितं वनवासिनम्,सुखाई दु:खितं दृष्टवा कस्मान्मन्युर्न वर्धते । नरेन्द्र! आपके भाई दुःख भोगनेके योग्य नहीं हैं; आज इन्हें दुःखमें देखकर मेरा चित्त किसी प्रकार शान्त नहीं हो पाता है। महाराज! वनमें रहकर दुःख भोगते हुए इन अपने भाई भीमसेनका स्मरण करके समय आनेपर क्या शत्रुओंके प्रति आपका क्रोध नहीं बढ़ेगा? मैं पूछती हूँ--युद्धसे कभी पीछे न हटनेवाले और सुख भोगनेके योग्य भीमसेनको स्वयं अपने हाथोंसे सब काम करते और दुःख उठाते देखकर शत्रुओंपर आपका क्रोध क्यों नहीं भड़क उठता?
aduhkhāhani manuṣyendra nopaśāmyati me manaḥ | bhīmasenam imaṃ cāpi duḥkhitaṃ vanavāsinam | sukhārhaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā kasmān manyur na vardhate ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യേന്ദ്രാ! ഈ ദുഃഖദിനത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമാകുന്നില്ല. സുഖത്തിന് അർഹനായ ഭീമസേനനെയും വനവാസത്തിൽ ദുഃഖിതനായി കണ്ടിട്ടും നിങ്ങളുടെ കോപം എന്തുകൊണ്ട് വർധിക്കുന്നില്ല? കാലം വന്നാൽ, നിർവാസത്തിലെ ഈ സഹോദരൻ സഹിക്കുന്ന കഷ്ടം ഓർത്തു ശത്രുക്കളോടുള്ള നിങ്ങളുടെ രോഷം പൊങ്ങിവരില്ലേ? ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു—യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും പിൻമാറാത്ത, സുഖത്തിൽ ജീവിക്കേണ്ട ഭീമൻ സ്വന്തം കൈകളാൽ എല്ലാപണികളും ചെയ്തു ദുഃഖം സഹിക്കുന്നതു കണ്ടിട്ടും ശത്രുക്കൾക്കെതിരെയുള്ള നിങ്ങളുടെ കോപം എന്തുകൊണ്ട് ജ്വലിക്കുന്നില്ല?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical tension between forbearance and the kṣatriya obligation to uphold justice: witnessing undeserved suffering of the righteous (Bhīma in exile) naturally kindles manyu—righteous indignation—directed toward restoring dharma when the proper time arrives.
The speaker laments the Pandavas’ forest exile and points to Bhīma—normally suited to comfort and heroic action—now forced into hardship. Addressing the king (Yudhiṣṭhira), the speaker questions why his anger against the enemies responsible for this injustice does not intensify, especially as the moment for confrontation approaches.