Adhyaya 249
Koṭikāśya’s Inquiry to the Radiant Woman near the Kadamba (कोटिकाश्यप्रश्नः)
Upa-parva: Āraṇyaka Encounters with Regional Kings and a Forest Maiden (Koṭikāśya’s Address)
This adhyāya opens with Koṭikāśya addressing a striking woman positioned by a bent kadamba branch in a solitary āśrama. Her appearance is rendered through luminous similes (like a flame at night, swayed by wind), establishing an atmosphere of wonder and uncertainty. Koṭikāśya then proceeds through a structured taxonomy of possible identities—devī, yakṣī, dānavī, apsaras, daitya-woman, nāga-princess, forest-dweller, or even the spouse of major cosmic rulers (Varuṇa, Yama, Soma, Kubera) or a being from Dhātṛ/Vidhātṛ/Savitṛ/Śakra’s sphere—indicating both reverence and caution. He emphasizes that the speakers do not know her protector or affiliation and therefore request her origin, authority, kin, husband, lineage, and purpose in the forest. The chapter then pivots to socio-political indexing: Koṭikāśya identifies himself as Suratha’s son and points out notable kings and warriors present, including Trigarta’s Kṣemaṃkara and Sauvīra’s Jayadratha, followed by a catalog of associated princes and named figures within the martial retinue. The adhyāya thus combines (1) etiquette of inquiry, (2) cosmological possibility-space for extraordinary persons, and (3) a roster-like mapping of regional power around the encounter, preparing the narrative for clarification of the woman’s identity and the intentions of the assembled rulers.
Chapter Arc: अपमान और पराजय से जर्जर दुर्योधन कर्ण से कहता है कि उसने बिना जाने राधेय का वचन नहीं टाला—और अब गन्धर्वों के हाथों हुई दुर्दशा का वृत्तान्त सुनाने बैठता है। → दुर्योधन बताता है कि उसने भाइयों सहित बहुत देर तक युद्ध किया, पर गन्धर्व ‘खेचर’ और मायावी थे; आकाश-मार्ग से वे उन्हें उठा ले गए, सेना बिखर गई, अमात्य और महारथी भी विवश हो गए—कौरव-शिविर में लज्जा और भय का घनत्व बढ़ता जाता है। → पाण्डवों और गन्धर्वों का आमना-सामना निर्णायक बिन्दु बनता है: शस्त्र-सन्नाह उतार कर दोनों पक्ष एकीभूत होते हैं; चित्रसेन और अर्जुन परस्पर सम्मान करते हैं, और युधिष्ठिर सब पाण्डवों को राजी कर दुर्योधन के मोक्षण का आदेश देते हैं। → समर्थ होते हुए भी पाण्डव गन्धर्वों से सान्त्वपूर्वक याचना करते हैं; युधिष्ठिर की धर्मनिष्ठा के कारण कौरवों का बन्धन टूटता है और शत्रु भी संकट से उबार दिया जाता है—दुर्योधन की कथा का निष्कर्ष उसकी पराजय और पाण्डव-उदारता पर टिकता है। → मुक्ति के बाद दुर्योधन के मन में उपजा अपमान-बोध और प्रतिशोध की अग्नि आगे किस रूप में फूटेगी—यह अनकहा रह जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि मय न | है 7 अष्टचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: दुर्योधनका कर्णको अपनी पराजयका समाचार बताना दुर्योधन उवाच अजानतत्ते राधेय नाभ्यसूयाम्यहं वच: । जानासि त्वं जिताउछत्रून् गन्धर्वास्तेजसा मया
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാധേയാ! നീ മുഴുവൻ കാര്യം അറിയാത്തതിനാൽ, നിന്റെ വാക്കുകളെ ഞാൻ കുറ്റമായി കാണുന്നില്ല. ഞാൻ എന്റെ തേജസ്സാൽ ശത്രുവായ ഗന്ധർവരെ ജയിച്ചു എന്നു നീ കരുതുന്നു; എന്നാൽ അങ്ങനെ അല്ല.
Verse 2
आयोधितास्तु गन्धर्वा: सुचिरं सोदरैर्मम । मया सह महाबाहो कृतश्चनो भयत: क्षय:,महाबाहो! मेरे भाइयोंने मेरे साथ रहकर गन्धर्वोंके साथ बहुत देरतक युद्ध किया और उसमें दोनों पक्षके बहुत-से सैनिक मारे गये
മഹാബാഹോ! എന്റെ സഹോദരന്മാർ എനിക്കൊപ്പം ചേർന്ന് ഗന്ധർവന്മാരോടു ദീർഘകാലം യുദ്ധം ചെയ്തു. ആ ഏറ്റുമുട്ടലിൽ ഇരുപക്ഷത്തിലും അനേകം യോദ്ധാക്കൾ വീണു; ഭയവും നാശവും ഞങ്ങളെ മൂടി.
Verse 3
मायाधिकास्त्वयुध्यन्त यदा शूरा वियद्वता: । तदा नो न सम॑ युद्धमभवत् खेचरै: सह
മായാബലത്തിൽ ഞങ്ങളേക്കാൾ ശക്തിയേറിയ ആ വീരന്മാർ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധം തുടങ്ങുമ്പോൾ, ആകാശചാരികളായ അവരോടുള്ള നമ്മുടെ പോരാട്ടം ഇനി സമമല്ലാതായി; ന്യായമായ സമതയിൽ ഞങ്ങൾക്ക് അവരെ നേരിടാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
Verse 4
परंतु जब मायाके कारण अधिक शक्तिशाली शूरवीर गन्धर्व आकाशमें खड़े होकर युद्ध करने लगे, तब उनके साथ हमलोगोंका युद्ध समान स्थितिमें नहीं रह सका ।।
എന്നാൽ മായാബലത്തിൽ ഞങ്ങളേക്കാൾ ശക്തിയേറിയ ഗന്ധർവവീരന്മാർ ആകാശത്തിൽ നിലകൊണ്ട് യുദ്ധം തുടങ്ങുമ്പോൾ, അവരുടെോടുള്ള നമ്മുടെ പോരാട്ടം സമനിലയിൽ നിലനിന്നില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഞങ്ങൾ പരാജയപ്പെട്ടു; സേവകർ, മന്ത്രിമാർ, പുത്രന്മാർ, സ്ത്രീകൾ, സൈന്യം, വാഹനങ്ങൾ എന്നിവയോടുകൂടി ഞങ്ങളെ ബന്ധികളാക്കി.
Verse 5
उच्चैराकाशमार्गेण ह्ृता:स्मस्तै: सुदुःखिता: । अथ न: सैनिका: केचिदमात्याश्ष महारथा:
അവർ ഞങ്ങളെ ഉയർന്ന ആകാശപഥത്തിലൂടെ കൊണ്ടുപോയി, അത്യന്തം ദുഃഖത്തിലാഴ്ത്തി. ഇപ്പോൾ നമ്മുടെ ചില സൈനികരും, മന്ത്രിമാരും, മഹാരഥന്മാരും കൂടി (അവരുടെ പിടിയിലായി/അടക്കപ്പെട്ടു) കഴിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
Verse 6
एष दुर्योधनो राजा धार्तराष्ट्र: सहानुज:
ഇവിടെയുണ്ട് ഞാൻ—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ—എന്റെ അനുജന്മാരോടുകൂടി.
Verse 7
त॑ मोक्षयत भद्रें व: सहदारं नराधिपम्
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—“ആ രാജാവിനെ അവന്റെ ഭാര്യയോടുകൂടി വിട്ടയക്കുക. നിങ്ങൾക്ക് മംഗളം വരട്ടെ.”
Verse 8
एवमुक्ते तु धर्मात्मा ज्येष्ठ: पाण्डुसुतस्तदा
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമ്മാത്മാവായ പാണ്ഡുപുത്രന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠൻ (യുധിഷ്ഠിരൻ) അപ്പോൾ (മറുപടി പറയാൻ) ഒരുങ്ങി.
Verse 9
अथागम्य तमुद्देशं पाण्डवा: पुरुषर्षभा:
അതിനുശേഷം പുരുഷശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവർ ആ സ്ഥലത്തെത്തി.
Verse 10
यदा चास्मान् न मुमुचुर्गन्धर्वा: सान्त्विता अपि
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു—“സാന്ത്വനിപ്പിച്ചിട്ടും ആകാശചാരികളായ വീര ഗന്ധർവർ ഞങ്ങളെ വിട്ടയച്ചില്ല; ഇടിമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ചു മുന്നേറി. അപ്പോൾ അർജുനനും ഭീമനും, അത്യുഗ്രബലശാലികളായ നകുല-സഹദേവന്മാരും ആ അനവധി ഗന്ധർവരെ ലക്ഷ്യമാക്കി അമ്പുമഴ പെയ്യിക്കാൻ തുടങ്ങി.”
Verse 11
(आकाशचारिणो वीरा नदन्तो जलदा इव) । ततोअरर्जुनश्व भीमश्चव यमजौ च बलोत्कटौ । मुमुचु: शरवर्षाणि गन्धर्वान् प्रत्यनेकश:
(ആകാശചാരികളായ വീര ഗന്ധർവർ ഇടിമേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജ്ജിച്ചു.) അപ്പോൾ അർജുനനും ഭീമനും, അത്യുഗ്രബലശാലികളായ യമജന്മാരായ (നകുല-സഹദേവന്മാർ) പലവിധത്തിൽ ഗന്ധർവരിലേക്കു അമ്പുമഴ പെയ്തു.
Verse 12
अथ सर्वे रणं मुक्त्वा प्रयाता: खेचरा: दिवम् | अस्मानेवाभिकर्षन्तो दीनान् मुदितमानसा:
അപ്പോൾ ആകാശചരന്മാരായ ആ ഗന്ധർവന്മാർ എല്ലാവരും യുദ്ധഭൂമി വിട്ട് ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. ആനന്ദഭരിതമായ മനസ്സോടെ അവർ ഞങ്ങളെ—ദീനരും നിർവശരുമായവരെ—തങ്ങളോടേക്ക് വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകാൻ തുടങ്ങി.
Verse 13
ततः समन्तात् पश्याम: शरजालेन वेष्टितम् अमानुषाणि चास्त्राणि प्रमुड्चन्तं धनंजयम्,इसी समय हमने देखा, चारों ओर बाणोंका जाल-सा बन गया है और उससे वेष्टित हो अर्जुन अलौकिक अस्त्रोंकी वर्षा कर रहे हैं
അതിനുശേഷം ഞങ്ങൾ കണ്ടു—ചുറ്റുമെല്ലാം അമ്പുകളുടെ വലപോലെ പടർന്നിരിക്കുന്നു; ആ വളയത്തിനകത്ത് ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) അമാനുഷമായ അസ്ത്രങ്ങൾ മഴപോലെ പ്രയോഗിക്കുന്നു.
Verse 14
समावृता दिशो दृष्टवा पाण्डवेन शितै: शरै: । धनंजयसखा55त्मानं दर्शयामास वै तदा
പാണ്ഡവന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ദിക്കുകൾ മുഴുവൻ മൂടപ്പെട്ടതായി കണ്ടപ്പോൾ, ധനഞ്ജയന്റെ സഖാവായ ചിത്രസേനൻ അപ്പോൾ അവന്റെ മുമ്പിൽ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 15
चित्रसेन: पाण्डवेन समाश्शलिष्य परस्परम् | कुशलं परिपप्रच्छ तै: पृष्टश्षाप्पनामयम्,फिर तो चित्रसेन और अर्जुन दोनों एक-दूसरेसे मिले और कुशल-मंगल तथा स्वास्थ्यका समाचार पूछने लगे
പിന്നീട് ചിത്രസേനനും പാണ്ഡവനായ അർജുനനും പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു; ശിഷ്ടാചാരത്തോടെ തമ്മിൽ തമ്മിൽ ക്ഷേമവും മംഗളവും രോഗമില്ലായ്മയും ചോദിച്ചു.
Verse 16
ते समेत्य तथान्योन्यं सन्नाहान् विप्रमुच्य च । एकीभूतास्ततो वीरा गन्धर्वा: सह पाण्डवै: | अपूजयेतामन्योन्यं चित्रसेनधनंजयौ
അവർ തമ്മിൽ കൂടിച്ചേർന്ന് പരസ്പരം സന്നാഹങ്ങൾ (കവച-ശസ്ത്രസജ്ജീകരണം) അഴിച്ചു വെച്ചു. തുടർന്ന് വീര ഗന്ധർവന്മാർ പാണ്ഡവരോടൊപ്പം ഏകമനസ്സായി. പിന്നെ ചിത്രസേനനും ധനഞ്ജയനും പരസ്പരം ആദരവോടെ ബഹുമാനിച്ചു.
Verse 56
उपगम्याब्रुवन् दीना: पाण्डवाउछरणप्रदान् | फिर गन्धर्व हमें ऊँचे आकाशमार्गसे ले चले। उस समय हमलोग अत्यन्त दुः:खी हो रहे थे। तदनन्तर हमारे कुछ सैनिकों और महारथी मन्त्रियोंने अत्यन्त दीन हो शरणदाता पाण्डवोंके पास जाकर कहा--
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു— അഭയം നൽകുന്ന പാണ്ഡവരെ സമീപിച്ച് ഞങ്ങളുടെ ആളുകൾ അത്യന്തം ദീനരായി കൈകൂപ്പി അപേക്ഷിച്ചു.
Verse 66
सामात्यदारो हियते गन्धर्वैर्दिवमाश्रितै: | “कुन्तीकुमारो! ये धृतराष्ट्रपुत्र राजा दुर्योधन अपने भाइयों, मन्सत्रियों तथा स्त्रियोंके साथ यहाँ आये थे। इन्हें गन्धर्वगण आकाशमार्गसे हरकर लिये जाते हैं
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ കുന്തീപുത്രാ! സ്വർഗ്ഗവാസികളായ ഗന്ധർവന്മാർ ഞങ്ങളുടെ സംഘത്തെ— മന്ത്രിമാരെയും സ്ത്രീകളെയും ഉൾപ്പെടുത്തി— അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രനായ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ സഹോദരന്മാരും ഉപദേശകരും രാജ്ഞിമാരും കൂടെ ഇവിടെ വന്നിരുന്നു; അവനെ അവർ ആകാശമാർഗ്ഗത്തിൽ പിടിച്ചു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 76
पराभवो मा भविष्यत् कुरुदारेषु सर्वश: । “आपलोगोंका कल्याण हो। रानियोंसहित महाराजको छुड़ाइये। कहीं ऐसा न हो कि कुरुकुलकी स्त्रियोंका तिरस्कार हो जाय”
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു— കുരുകുലസ്ത്രീകൾക്ക് എങ്ങും അപമാനം സംഭവിക്കരുത്. നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം; രാജ്ഞിമാരോടുകൂടി രാജാവിനെ മോചിപ്പിക്കൂ, കുരുവംശസ്ത്രീകൾ നിന്ദിക്കപ്പെടാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 83
प्रसाद्य पाण्डवान् सर्वानाज्ञापयत मोक्षणे । उनके ऐसा कहनेपर ज्येष्ठ पाण्डुपुत्र धर्मात्मा युधिष्ठिरने अन्य सब पाण्डवोंको राजी करके हम सब लोगोंको छुड़ानेके लिये आज्ञा दी
ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞു— പാണ്ഡവരെല്ലാവരെയും പ്രസാദിപ്പിച്ച് ഞങ്ങളെ മോചിപ്പിക്കാൻ ആജ്ഞാപിക്കൂ. ഇത് കേട്ട പാണ്ഡുപുത്രന്മാരിൽ ജ്യേഷ്ഠനായ ധർമാത്മാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ മറ്റു പാണ്ഡവരെയും സമ്മതിപ്പിച്ച് ഞങ്ങളെയെല്ലാം മോചിപ്പിക്കാൻ ആജ്ഞ നൽകി.
Verse 248
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनवाक्ये अष्टचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपवके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें दुर्योधनवाक्यविषयक दो सौ अड़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിന്റെ ഘോഷയാത്രാപർവത്തിൽ ദുര്യോധനവാക്യവിഷയകമായ ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 936
सान्त्वपूर्वमयाचन्त शक्ता: सन््तो महारथा: । तदनन्तर पुरुषसिंह महारथी पाण्डव उस स्थानपर आकर समर्थ होते हुए भी गन्धर्वोंसे सान्त्वनापूर्ण शब्दोंमें (हमें छोड़ देनेके लिये) याचना करने लगे
അവർ ശേഷിയുള്ള മഹാരഥന്മാരായിട്ടും ആദ്യം സാന്ത്വനവചനങ്ങളാൽ അവരെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. തുടർന്ന് പുരുഷസിംഹനായ മഹാരഥി പാണ്ഡവനും ആ സ്ഥലത്തെത്തി; എങ്കിലും പൂർണ്ണശക്തിയുണ്ടായിട്ടും ഗന്ധർവന്മാരോട് ശാന്തവും മൃദുവുമായ വാക്കുകളിൽ ഞങ്ങളെ വിട്ടയക്കണമെന്നു അപേക്ഷിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The dilemma is epistemic and ethical: how to approach an unknown, potentially powerful figure in a liminal setting—balancing reverence, caution, and the duty to ascertain identity and intent without impropriety.
The text privileges orderly inquiry (paripraśna) grounded in lineage, affiliation, and purpose as a means of reducing error and harm—an applied ethic relevant to governance, diplomacy, and personal conduct.
No explicit phalaśruti appears in the supplied verses; the chapter functions primarily as scene-setting and identification, with its interpretive value arising from protocol, taxonomy of beings, and political cataloguing rather than stated soteriological reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.