Adhyaya 243
Ritual Acclamation at Hastināpura and Karṇa’s Vow Concerning Arjuna (राजकीय स्तुति-प्रसङ्गः कर्णप्रतिज्ञा च)
Upa-parva: Dvāitavana-vihāra / Dvāitavana Episodes (contextual unit around Dvāitavana)
Vaiśaṃpāyana describes a public reception in which the king is praised upon entering the city after the successful completion of a major rite (mahākratu). Crowds scatter auspicious substances and congratulate him on an obstacle-free performance, while some voices introduce competitive comparison with Yudhiṣṭhira’s yajña, minimizing the present rite; allies counter with affirming praise and invoke exemplary royal precedents (Yayāti, Nahuṣa, Māndhātṛ, Bharata) associated with ritual merit. The king pays respects to elders (including Bhīṣma, Droṇa, Kṛpa, Vidura), sits surrounded by brothers, and receives congratulation from the sūta’s son (Karṇa). The conversation turns to future ambition—another rājasūya—framed as contingent on eliminating the Pāṇḍavas; Karṇa states he will not undertake certain acts of service until Arjuna is slain, prompting celebratory confidence among Dhṛtarāṣṭra’s sons. Subsequent reports reach the Pāṇḍavas; Yudhiṣṭhira becomes unsettled by Karṇa’s reputed armor and prowess, and his deliberation leads toward leaving the dangerous Dvāitavana forest, while Duryodhana continues governance and patronage through lavish sacrificial gifts.
Chapter Arc: गन्धर्वों की महाचमू को अपनी ओर उमड़ते देख कौरव-सेना में भगदड़ मचती है; पर सबके पीठ फेरते समय भी दुर्योधन अकेला अडिग दिखता है। → दुर्योधन शरवर्षा से गन्धर्वों को रोकने का यत्न करता है, पर उसकी सेना पहले ही टूट चुकी होती है। भयभीत धार्तराष्ट्र-सैनिक पाण्डवों की ओर भागते हैं—शत्रु से सहायता माँगने की विवशता कौरव-गौरव को चीर देती है। भीमसेन कटु उपहास करता है, और युधिष्ठिर उसे समयोचित मर्यादा में बाँधते हैं। → कौरव-सैनिक प्रत्यक्ष देखते हैं कि यह संघर्ष ‘अतिमानुष’ है—गन्धर्वों का प्रचण्ड आक्रमण और कौरवों की पराजय; दुर्योधन का हठ और सेना का पलायन एक साथ दृश्य को चरम पर ले जाते हैं। → युधिष्ठिर क्रोध-उपहास को रोककर नीति का मार्ग चुनते हैं—विपत्ति में पड़े शत्रु पर अनावश्यक परुषता नहीं; पाण्डवों के सामने अब निर्णय है कि वे इस संकट में क्या भूमिका लें। → कौरव-सेना पाण्डवों की शरण में आ पहुँची है—क्या पाण्डव गन्धर्वों के विरुद्ध हस्तक्षेप करेंगे, और दुर्योधन की प्रतिष्ठा/स्वतंत्रता का क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
हि मय ० () है 7 - लोहेकी चद्दर या सीकड़ोंका बना हुआ आवरण वरूथ कहलाता है। पहले यह शत्रुके आघातसे रथको रक्षित रखनेके लिये उसके ऊपर डाला जाता था। द्विचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: गन्धर्वोद्वारा दुर्योधन आदिकी पराजय और उनका अपहरण वैशम्पायन उवाच गन्धर्वैस्तु महाराज भग्ने कर्णे महारथे । सम्प्राद्रवच्चमू: सर्वा धार्तराष्ट्रस्य पश्यत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! ഗന്ധർവർ മഹാരഥനായ കർണനെ തോൽപ്പിച്ച് ഓടിച്ചപ്പോൾ, ദുര്യോധനൻ നോക്കിനിൽക്കേ ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും ചിതറി ഓടിപ്പോയി।
Verse 2
तान् दृष्टवा द्रवतः सर्वान् धार्तराष्ट्रानू पराड्मुखान् । दुर्योधनो महाराजो नासीत् तत्र पराड्मुख:
ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിന് പിൻതിരിഞ്ഞ് ഓടുന്നതു കണ്ടിട്ടും മഹാരാജ ദുര്യോധനൻ അവിടെ പിൻമാറിയില്ല. അവൻ അവിടെയേ നിലകൊണ്ടു; യുദ്ധത്തിൽ പിൻകാട്ടിയില്ല।
Verse 3
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य गन्धर्वाणां महाचमूम् । महता शरवर्षेण सो< भ्यवर्षदरिंदम:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗന്ധർവരുടെ മഹാസൈന്യം തന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട ശത്രുദമനനായ വീരൻ ദുര്യോധനൻ അവര്മേൽ മഹത്തായ അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞുതുടങ്ങി.
Verse 4
अचिन्त्य शरवर्ष तु गन्धर्वास्तस्य तं रथम् । दुर्योधनं जिघांसन्त: समन््तात् पर्यवारयन्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അചിന്ത്യമായ അമ്പുവർഷം പെയ്തിട്ടും ഗന്ധർവർ അതിനെ ഒട്ടും കണക്കിലെടുത്തില്ല. ദുര്യോധനനെ വധിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവർ അവന്റെ രഥത്തെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞു.
Verse 5
युगमीषां वरूथं च तथैव ध्वजसारथी । अश्वांस्त्रिवेणुं तल्पं च तिलशो व्यधमउछ्छरै:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവൻ രഥത്തിന്റെ യുഗം, ഈഷാദണ്ഡം, വരൂഥം, ധ്വജവും സാരഥിയും, കുതിരകൾ, മൂന്നു വേണുദണ്ഡങ്ങളുള്ള ഛത്രം, തൽപം (ആസനം) എന്നിവയെല്ലാം തിലതിലയായി വെട്ടിത്തകർത്തു.
Verse 6
दुर्योधन चित्रसेनो विरथं पतितं भुवि । अभिद्र॒त्य महाबाहुर्जीवग्राहमथाग्रहीत्,उस समय दुर्योधन रथहीन होकर धरतीपर गिर पड़ा। यह देख महाबाहु चित्रसेनने झटपट जाकर उसे जीते-जी ही बंदी बना लिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട ദുര്യോധനൻ ഭൂമിയിൽ വീണപ്പോൾ, മഹാബാഹുവായ ചിത്രസേനൻ പാഞ്ഞെത്തി അവനെ ജീവനോടെ പിടിച്ചു ബന്ധിയാക്കി.
Verse 7
तस्मिन् गृहीते राजेन्द्र स्थितं दुःशासन रथे | पर्यगृह्नन्त गन्धर्वा: परिवार्य समन््तत:,राजेन्द्र! दुर्योधनके कैद हो जानेपर गन्धर्वोंने रथपर बैठे हुए दुःशासनको भी सब ओरसे घेरकर पकड़ लिया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! ദുര്യോധനൻ പിടിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ഗന്ധർവർ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞ് രഥത്തിൽ ഇരുന്ന ദുഃശാസനനെയും പിടികൂടി.
Verse 8
विविंशतिं चित्रसेनमादायान्ये विदुद्रुवु: । विन्दानुविन्दावपरे राजदारांश्व सर्वश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചില ഗന്ധർവർ വിവിംശതിയെയും ചിത്രസേനനെയും പിടിച്ച് വേഗത്തിൽ കൊണ്ടുപോയി. മറ്റുള്ളവർ വിന്ദനെയും അനുവിന്ദനെയും, രാജകുലത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും കൂടി അധീനപ്പെടുത്തി കൊണ്ടുപോയി.
Verse 9
सैन्यं तद् धार्तराष्ट्रस्य गन्धर्वै: समभिद्रुतम् । पूर्व प्रभग्ना: सहिता: पाण्डवानभ्ययुस्तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രന്മാരുടെ ആ സൈന്യം ഗന്ധർവർ ശക്തിയായി ആക്രമിച്ചു. അപ്പോൾ മുൻപേ തന്നെ തകർന്നു ചിതറിയവർ എല്ലാം ഒന്നിച്ചു കൂടി പാണ്ഡവരുടെ ശരണം തേടി.
Verse 10
शकटापणवेशाश्व यानयुग्यं च सर्वश: । शरणं पाण्डवान् जम्मुर्हियमाणे महीपतौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിനെ (ദുര്യോധനനെ) ബന്ധിയായി കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, കൗരവസൈനികർ വണ്ടികൾ, ഭക്ഷ്യസാധനങ്ങൾ, വസ്ത്രാഭരണങ്ങൾ, കുതിരകളും യാത്രാസാധനങ്ങളും, നുകത്തിൽ കെട്ടാൻ യോജ്യമായ മൃഗങ്ങൾ—ഇവയെല്ലാം കൂട്ടിക്കൊണ്ട് പാണ്ഡവരുടെ ശരണം തേടി.
Verse 11
सैनिक बोले--कुन्तीकुमारो! हमारे प्रियदर्शी महाबाहु महाबली धूृतराष्ट्रकुमार राजा दुर्योधनको गन्धर्व (बाँधकर) लिये जाते हैं। आपलोग उनकी रक्षाके लिये दौड़िये। वे दुःशासन
സൈനികർ വിളിച്ചു—കുന്തീപുത്രന്മാരേ! ഞങ്ങളുടെ പ്രിയദർശിയായ മഹാബാഹുവും മഹാബലവാനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ രാജാവ് ദുര്യോധനനെ ഗന്ധർവർ ബന്ധിച്ച് കൊണ്ടുപോകുന്നു. അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിക്കാൻ ഉടൻ ഓടിവരിക. അവർ ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുര്മുഖൻ, ദുര്ജയൻ എന്നിവരെയും കുരുകുലത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും കൂടി തടവാക്കി കൊണ്ടുപോകുന്നു.
Verse 12
दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुर्जयस्तथा । बद्ध्वा हियन्ते गन्धर्व राजदाराश्न सर्वश:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസനൻ, ദുര്വിഷഹൻ, ദുര്മുഖൻ, ദുര്ജയൻ എന്നിവരും ബന്ധിക്കപ്പെട്ട നിലയിൽ ഗന്ധർവർ കൊണ്ടുപോകുന്നു; അതുപോലെ രാജകുടുംബത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും കൂടി.
Verse 13
इति दुर्योधनामात्या: क्रोशन्तो राजगृद्धिन: । आर्ता दीनास्तत: सर्वे युधिष्ठिरमुपागमन्
ഇങ്ങനെ രാജലോഭത്തോടെ ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദുര്യോധനന്റെ മന്ത്രിമാർ വ്യാകുലരും ദീനരുമായി എല്ലാവരും യുധിഷ്ഠിരന്റെ അടുക്കൽ എത്തി.
Verse 14
तांस्तथा व्यथितान् दीनान् भिक्षमाणान् युधिष्ठटिरम् वृद्धान् दुर्योधनामात्यान् भीमसेनो 5 भ्यभाषत
ദുര്യോധനന്റെ ആ വൃദ്ധ മന്ത്രിമാർ ഇങ്ങനെ വ്യഥിതരും ദീനരുമായി യുധിഷ്ഠിരനോട് സഹായം യാചിക്കുന്നതു കണ്ട ഭീമസേനൻ അവരോടു പറഞ്ഞു.
Verse 15
महता हि प्रयत्नेन संनह् गजवाजिभि: | अस्माभिर्यदनुष्ेयं गन्धर्वैस्तदनुछितम्,“हमें हाथी-घोड़ों आदिके द्वारा बहुत प्रयत्न करके कमर कसकर जो काम करना चाहिये था, उसे गन्धर्वोंने ही पूरा कर दिया
ആനകളെയും കുതിരകളെയും കൂട്ടി മഹാപ്രയത്നത്തോടെ സന്നദ്ധരായി ഞങ്ങൾ ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്ന കാര്യം ഗന്ധർവന്മാർ തന്നെയാണ് നിർവഹിച്ചു തീർത്തത്.
Verse 16
अन्यथा वर्तमानानामर्थों जातो5यमन्यथा । दुर्मन्त्रितमिदं तावदू राज्ञो दुर्दृतदेविन:
കൗരവർ മറ്റൊന്നാണ് ഉദ്ദേശിച്ചത്; ഫലം പക്ഷേ മറിച്ചായി. കപടദ്യൂതത്തിൽ ആസക്തനായ രാജാവ് ദുര്യോധനന്റെ ഈ ദുർമന്ത്രിത കുതന്ത്രം വിജയിച്ചില്ല.
Verse 17
द्वेष्टारमन्ये क्लीबस्य पातयन्तीति नः श्रुतम् इदं कृत॑ नः प्रत्यक्ष॑ं गन्धर्वैरतिमानुषम्
അശക്തനായ പുരുഷനെ ദ്വേഷിക്കുന്നവരെ മറ്റുള്ളവർ തന്നെ താഴെയിറക്കുമെന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; ഇന്ന് ഗന്ധർവന്മാർ അതിമാനുഷ പരാക്രമത്തോടെ ആ കേട്ട വാക്ക് ഞങ്ങളുടെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷമാക്കി.
Verse 18
दिष्ट्या लोके पुमानस्ति कश्रिदस्मत्प्रिये स्थित: । येनास्माकं हृतो भार आसीनानां सुखावह:
സൗഭാഗ്യവശാൽ ലോകത്തിൽ നമ്മുടെ പ്രിയവും ഹിതവും കരുതി നിലകൊള്ളുന്ന ഒരാൾ ഉണ്ട്. അവൻ നമ്മുടെ ഭാരമിറക്കി, നാം ഇരുന്നിടത്തുതന്നെ സുഖം എത്തിച്ചു.
Verse 19
शीतवातातपसहांस्तपसा चैव कर्शितान् | समस्थो विषमस्थान हि द्रष्टमिच्छति दुर्मति:
ഞങ്ങൾ ശീതവും കാറ്റും കത്തുന്ന ചൂടും സഹിക്കുന്നു; തപസ്സാൽ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നു; കഠിനവും അസമവുമായ സാഹചര്യങ്ങളിൽ കഴിയുന്നു. എങ്കിലും രാജസിംഹാസനത്തിൽ സുരക്ഷിതമായി ഇരുന്ന് സുഖഭോഗത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്ന ആ ദുർമതി ദുര്യോധനൻ നമ്മുടെ ഈ ദുരവസ്ഥ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 20
अधर्मचारिणस्तस्य कौरव्यस्य दुरात्मन: । ये शीलमनुवर्तन्ते ते पश्यन्ति पराभवम्,“उस पापाचारी दुरात्मा कौरवके स्वभावका जो लोग अनुसरण करते हैं, वे भी अपनी पराजय देखते हैं
അധർമ്മം ആചരിക്കുന്ന ആ ദുഷ്ടാത്മാവായ കൗരവന്റെ സ്വഭാവവും പെരുമാറ്റവും പിന്തുടരുന്നവർ, അവരും സ്വന്തം പതനം തന്നെ കാണുന്നു.
Verse 21
अधर्मो हि कृतस्तेन येनैतदुपशिक्षितम् | अनृशंसास्तु कौन्तेयास्तत् प्रत्यक्ष ब्रवीमि व:
ദുര്യോധനൻ വനത്തിലേക്ക് ചെന്നു പാണ്ഡവരെ കണ്ടുമുട്ടി അവരെ പരിഹസിക്കണമെന്ന് ഉപദേശിച്ചവൻ മഹാ അധർമ്മം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. കുന്തീപുത്രന്മാർ ക്രൂരസ്വഭാവമുള്ളവർ അല്ല—ഇത് ഞാൻ നിങ്ങളുടെയെല്ലാം മുമ്പിൽ വ്യക്തമായി പറയുന്നു.
Verse 22
एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं भीमसेनमपस्वरम् । न काल: परुषस्यायमिति राजाभ्यभाषत,कुन्तीनन्दन भीमसेनको इस प्रकार विकृत स्वरमें बात करते देख राजा युधिष्ठिरने कहा --'भैया! यह कड़वी बातें कहनेका समय नहीं है”
കുന്തീപുത്രനായ ഭീമസേനൻ ഇങ്ങനെ വികൃതവും കഠിനവുമായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നത് കണ്ട രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—“സഹോദരാ, ഇത് കടുത്ത കയ്പ്പുവാക്കുകൾ പറയേണ്ട സമയമല്ല.”
Verse 131
सैनिका ऊचु: प्रियदर्शी महाबाहुर्धातराष्ट्री महाबल: । गन्धर्वर्हियते राजा पार्थास्तमनुधावत
സൈനികർ പറഞ്ഞു—“പ്രിയദർശിയായ, മഹാബാഹുവും മഹാബലവാനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രപുത്രൻ—ഞങ്ങളുടെ രാജാവ്—ഗന്ധർവർ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. ഹേ പാർത്ഥന്മാരേ, അവരെ പിന്തുടരുവിൻ!”
Verse 241
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णपराजयविषयक दो सौ इकतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ ഘോഷയാത്രാപർവ്വത്തിൽ കർണ്ണപരാജയവിഷയക ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 242
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनादिहरणे द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो 5 ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ ഘോഷയാത്രാപർവ്വത്തിൽ ദുര്യോധനാദികളുടെ അപഹരണവിഷയക ഇരുനൂറ്റി നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
The chapter highlights the ethical instability of prestige politics: ritual merit and public praise are leveraged toward hostile intent, raising the dilemma of whether royal legitimacy can remain dharmic when yoked to envy-driven objectives.
Public acclaim and ritual success do not, by themselves, certify moral excellence; vows and reputational narratives function as instruments of power, and prudent judgment requires separating ceremonial achievement from ethical intent.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical—showing how reports, vows, and ritual discourse reshape decisions, especially Yudhiṣṭhira’s loss of calm and the move toward leaving Dvāitavana.
Ask anything about Adhyaya 243 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.