Adhyaya 24
वनप्रस्थानम् (Departure for the Forest) — Āraṇyaka-parva, Adhyāya 24
Upa-parva: Pāṇḍava-Vanapravēśa (Departure and Entry into Exile) — contextual unit for Book 3, Chapter 24
Vaiśaṃpāyana reports that, after the Daśārhādhipati (Kṛṣṇa) has departed, Yudhiṣṭhira sets out for the forest with Bhīma, Arjuna, the twins (Nakula and Sahadeva), Draupadī, and the household priest, mounting valuable chariots yoked with excellent horses (1). The party proceeds with a dignified, martial readiness; gifts—gold ornaments, garments, and cattle—are distributed to specialists in phonetics, letters, and mantra-knowledge, marking a formal ritualized transition (2). Attendants go ahead bearing weapons, bows, armor, arrows, bowstrings, devices, and missiles, while Indrasena follows with Draupadī’s apparel and ornaments (3–4). Citizens and leading Brahmins of Kuru-jāṅgala approach, circumambulate, and offer greetings; the scene records collective grief and a paternal bond between Yudhiṣṭhira and the populace, who lament his departure and condemn the agents of injustice (5–12). Arjuna addresses the assembled dvija-leaders, advising engagement with ascetics and dharma-competent counselors so that the exile yields successful ends and the king’s aims are fulfilled; the Brahmins respond with approval and pradakṣiṇā (13–15). Having taken leave, the groups return to their respective homes, joy diminished, with Yudhiṣṭhira’s consent, while the Pandavas continue their forest-bound course (16).
Chapter Arc: वैशम्पायन कहते हैं—जब पाण्डव वन-मार्ग पर चल पड़े, तब सत्यसंकल्प धर्मराज युधिष्ठिर ने भाइयों से कहा: अब बारह वर्ष निर्जन वन में रहना है, इसलिए ऐसा देश चुनो जो सुरक्षित, रमणीय और जीवन-निर्वाह से भरपूर हो। → वनवास की दीर्घ प्रतिज्ञा सामने है—भूख, असुरक्षा, अनजान भूभाग और साथ चल रहे ब्राह्मणों की जिम्मेदारी। युधिष्ठिर ‘बहुमृग-द्विज’ और ‘बहुपुष्प-फल’ वाले स्थान की खोज का आग्रह करते हैं, ताकि तप और जीवन दोनों निभ सकें। → पाण्डव अनेक ब्राह्मणों सहित पुण्य ‘द्वैतवन’ में प्रवेश करते हैं। युधिष्ठिर तमाल-ताल-आम्र-मधूक-नीप-कदम्ब आदि पुष्पित वृक्षों से भरे उस महावन को देखते हैं; भोगवती (सरस्वती) में स्नान कर चीर-जटा-धारी सिद्धर्षियों के दर्शन होते हैं—मानो वन स्वयं धर्म का आश्रय बन गया हो। → राजा युधिष्ठिर रथ से उतरकर भाइयों और जनों सहित वन में प्रविष्ट होते हैं; तपस्वी धर्मपरायण मुनि उनका सत्कार करते हैं। पुष्प-भार से झुके महावृक्ष के मूल में युधिष्ठिर बैठते हैं; भीम, द्रौपदी, अर्जुन, नकुल-सहदेव और अनुचर वाहन खोलकर वहीं उपस्थित रहते हैं—निवास का प्रथम ठहराव स्थापित होता है। → द्वैतवन में आश्रय तो मिल गया, पर बारह वर्षों की परीक्षा अभी आरम्भ है—यह पुण्य वन आगे किन संकटों और धर्म-संकटों का द्वार बनेगा?
Shlokas
Verse 1
#2:8 #:23:.:7 (0) हि २ 7 चतुर्विशो$ध्याय: पाण्डवोंका द्वैतवनमें जाना वैशम्पायन उवाच ततस्तेषु प्रयातेषु कौन्तेय: सत्यसंगर: । अभ्यभाषत धर्मात्मा भ्रातृन् सर्वान् युधिष्ठिर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! തുടർന്ന് ആ ജനങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടുപോയപ്പോൾ, സത്യപ്രതിജ്ഞനും ധർമ്മാത്മാവുമായ കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്റെ സഹോദരന്മാരെയൊക്കെയും അഭിസംബോധന ചെയ്തു।
Verse 2
द्वादशेमानि वर्षाणि वस्तव्यं निर्जने वने । समीक्षध्वं महारण्ये देशं बहुमृगद्धिजम्
ഇനി വരുന്ന പന്ത്രണ്ടു വർഷം നമുക്ക് നിർജനവനത്തിൽ വസിക്കേണ്ടതുണ്ട്; അതിനാൽ ഈ മഹാരണ്യത്തിൽ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ധാരാളമുള്ള ഒരു ദേശം അന്വേഷിച്ചുകാണുക।
Verse 3
बहुपुष्पफलं रम्यं शिवं पुण्यजनावृतम् । यत्रेमा: शरद: सर्वा: सुखं प्रतिवसेमहि
പുഷ്പഫലസമൃദ്ധവും ദർശനസുഖകരവും ശുഭപ്രദവും പുണ്യജനങ്ങൾ വസിക്കുന്നതുമായ ഒരു ദേശം (തിരയുക); അവിടെ ഈ എല്ലാ ഋതുക്കളിലും നമുക്ക് സുഖമായി പാർക്കാം।
Verse 4
एवमुक्ते प्रत्युवाच धर्मराजं धनंजय: । गुरुवन्मानवगुरुं मानयित्वा मनस्विनम्,धर्मराजके ऐसा कहनेपर अर्जुनने उन मनस्वी मानवगुरु युधिष्ठिरका गुरुतुल्य सम्मान करके उनसे इस प्रकार कहा
ധർമ്മരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധനഞ്ജയനായ അർജുനൻ മറുപടി പറഞ്ഞു. ആദ്യം ആ മനസ്വിയായ മനുഷ്യഗുരുവായ യുധിഷ്ഠിരനെ ഗുരുവിനെപ്പോലെ ആദരിച്ചു, പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു।
Verse 5
अजुन उवाच भवानेव महर्षीणां वृद्धानां पर्युपासिता । अज्ञातं मानुषे लोके भवतो नास्ति किंचन
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ആര്യാ! നിങ്ങൾ തന്നെയാണ് മഹർഷിമാരെയും വൃദ്ധന്മാരെയും സേവിച്ച് ഉപാസിച്ചിട്ടുള്ളത്. ഈ മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിങ്ങൾക്കറിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല.
Verse 6
त्वया हुपासिता नित्यं ब्राह्मणा भरतर्षभ । द्वैपायनप्रभूतयो नारदश्च॒ महातपा:,भरतश्रेष्ठी आपने सदा द्वैपायन आदि बहुत-से ब्राह्मणों तथा महातपस्वी नारदजीकी उपासना की है
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ സദാ ദ്വൈപായനൻ മുതലായ അനേകം ബ്രാഹ്മണ ഋഷിമാരെയും മഹാതപസ്വിയായ നാരദനെയും ഭക്തിയോടെ ഉപാസിച്ചു സേവിച്ചിട്ടുണ്ട്.
Verse 7
य: सर्वलोकद्वाराणि नित्यं संचरते वशी । देवलोकाद् ब्रह्मलोक॑ गन्धर्वाप्सरसामपि
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—മനസ്സിനെയും ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും വശപ്പെടുത്തി, സർവ്വലോകങ്ങളുടെ ദ്വാരങ്ങളിലൂടെ നിത്യവും സ്വേച്ഛയായി സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ; ദേവലോകം മുതൽ ബ്രഹ്മലോകം വരെ, ഗന്ധർവ-അപ്സരസ്സുകളുടെ ലോകങ്ങളിലേക്കും എത്തുന്നവൻ.
Verse 8
अनुभावांश्व॒ जानासि ब्राह्मणानां न संशय: । प्रभावांश्वैव वेत्थ त्वं सर्वेषामेव पार्थिव,राजन! आप सभी ब्राह्मणोंके अनुभाव और प्रभावको जानते हैं, इसमें संशय नहीं है
രാജാവേ! ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അനുഭാവവും പ്രഭാവവും നിങ്ങൾ നിശ്ചയമായി അറിയുന്നു—ഇതിൽ സംശയമില്ല. പാർത്ഥിവാ! അവരുടെ ശക്തിയുടെ വ്യാപ്തിയും നിങ്ങൾ എല്ലാവരിലും സംബന്ധിച്ച് ഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 9
त्वमेव राजन् जानासि श्रेय:कारणमेव च । यत्रेच्छसि महाराज निवासं तत्र कुर्महे,राजन! आप ही श्रेय (मोक्ष)-के कारणका ज्ञान रखते हैं। महाराज! आपकी जहाँ इच्छा हो वहीं हमलोग निवास करेंगे
രാജാവേ! ശ്രേയസ്—പരമ മംഗളം, മോക്ഷം—അതിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് നിങ്ങൾ മാത്രമേ അറിയൂ. മഹാരാജാവേ! നിങ്ങൾക്ക് എവിടെയാണോ ഇഷ്ടം, അവിടെയേ ഞങ്ങൾ വസിക്കൂ.
Verse 10
इदं द्वैतवनं नाम सर: पुण्यजलोचितम् | बहुपुष्पफलं रम्यं नानाद्विजनिषेवितम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഇത് ദ്വൈതവനം എന്നറിയപ്പെടുന്ന വനമാണ്; ഇവിടെ പുണ്യവും ശുദ്ധിയും നൽകുന്ന ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ ഒരു സരോവരം ഉണ്ട്. കാണാൻ അത്യന്തം രമണീയമായ ഈ സ്ഥലം അനവധി പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്; പഠനം, ആരാധന, നിയന്ത്രിതജീവിതം എന്നിവയിൽ നിരതരായ അനേകം ദ്വിജർ—വിദ്വാൻ ബ്രാഹ്മണർ—ഇവിടെ വസിക്കുന്നു.
Verse 11
अत्रेमा द्वादश समा विहरेमेति रोचये । यदि तेडनुमतं राजन् किमन्यन्मन्यते भवान्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഈ പന്ത്രണ്ടു വർഷത്തെ വനവാസം നാം ഇവിടെ തന്നെയായി കഴിക്കണമെന്നതാണ് എന്റെ ഇഷ്ടം. രാജാവേ, നിങ്ങളുടെ അനുമതി ഉണ്ടെങ്കിൽ ദ്വൈതവനത്തിന്റെ സമീപത്ത് തന്നെ പാർക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങൾ മറ്റേതെങ്കിലും സ്ഥലത്തെ കൂടുതൽ ഉത്തമമെന്ന് കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, നിങ്ങളുടെ അഭിപ്രായം എന്ത്?
Verse 12
युधिछिर उवाच ममाप्येतन्मतं पार्थ त्वया यत् समुदाह्मतम् । गच्छाम: पुण्यविख्यातं महद् द्वैतवनं सर:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥാ, നീ പറഞ്ഞതുതന്നെ എന്റെ അഭിപ്രായവും. പുണ്യപ്രസിദ്ധമായ ആ മഹത്തായ ദ്വൈതവന സരോവരത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് പോകാം.
Verse 13
वैशम्पायन उवाच ततस्ते प्रययु: सर्वे पाण्डवा धर्मचारिण: । ब्राह्मणैर्बहुभि: सार्ध पुण्यं द्वैतवनं सर:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ, തുടർന്ന് ധർമ്മാചരണത്തിൽ സ്ഥിരരായ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും അനേകം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു, ദ്വൈതവനത്തിലെ പുണ്യസരോവരത്തിലേക്ക് പോയി.
Verse 14
ब्राह्मणा: साम्निहोत्राश्न तथैव च निरग्नय: । स्वाध्यायिनो भिक्षवश्ष॒ तथैव वनवासिन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ അനേകം ബ്രാഹ്മണർ—ചിലർ അഗ്നിഹോത്രം പാലിക്കുന്നവർ, ചിലർ നിരഗ്നികൾ—കൂടാതെ സ്വാധ്യായത്തിൽ നിരതരായ വേദവിദ്യാർത്ഥികൾ, ഭിക്ഷുക്കൾ, വനവാസികൾ—എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു മഹാരാജാ യുധിഷ്ഠിരനെ ചുറ്റി കൂടിനിന്നു.
Verse 15
बहवो ब्राद्मणास्तत्र परिवद्रुर्युधिष्ठिरम् । तपःसिद्धा महात्मान: शतश: संशितव्रता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ തപസ്സാൽ സിദ്ധി നേടിയ മഹാത്മാക്കളും ശതശഃ ദൃഢവ്രതന്മാരുമായ അനേകം ബ്രാഹ്മണർ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ചുറ്റിനിന്നു।
Verse 16
ते यात्वा पाण्डवास्तत्र ब्राह्मणैर्बहुभि: सह । पुण्यं द्वेतवनं रम्यं विविशुर्भरतर्षभा:,वहाँ पहुँचकर भरतश्रेष्ठ पाण्डवोंने बहुत-से ब्राह्मणोंके साथ पवित्र एवं रमणीय द्वैतवनमें प्रवेश किया
അവിടെ എത്തിച്ചേർന്ന ഭരതശ്രേഷ്ഠ പാണ്ഡവർ അനേകം ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം പുണ്യവും രമണീയവുമായ ദ്വൈതവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।
Verse 17
तमालतालाम्रमधूकनीप- कदम्बसर्जार्जुनकर्णिकारै: । तपात्यये पुष्पधथरैरुपेतं महावनं राष्ट्रपतिर्ददर्श
രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ആ മഹാവനം കണ്ടു—തമാലം, താളം, മാവ്, മധൂകം, നീപം, കടമ്പം, സജ്ജം, അർജുനം, കർണികാരം മുതലായ വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, ഗ്രീഷ്മാന്ത്യത്തിൽ പുഷ്പഭാരത്തോടെ ശോഭിക്കുന്നതുമായിരുന്നു അത്।
Verse 18
महाद्रुमाणां शिखरेषु तस्थु- मनोरमां वाचमुदीरयन्त: । मयूरदात्यूहचकोरसड्घा- स्तस्मिन् वने बर्हिणकोकिलाश्न
ആ വനത്തിൽ മഹാവൃക്ഷങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിൽ മയൂർ, ദാത്യൂഹ, ചകോര, ബർഹിണ, കോകില മുതലായ പക്ഷിസംഘങ്ങൾ ഇരുന്ന് മനോഹരമായ മധുരസ്വരത്തിൽ കലരവം ചെയ്തു।
Verse 19
करेणुयूथै: सह यूथपानां मदोत्कटानामचलप्रभाणाम् | महान्ति यूथानि महाद्विपानां तस्मिन् वने राष्ट्रपतिर्ददर्श
ആ വനത്തിൽ രാജാവായ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ കരേണുക്കളോടൊപ്പം സഞ്ചരിക്കുന്ന, പർവ്വതങ്ങളെപ്പോലെ അചലമായി തോന്നുന്ന, മദോന്മത്ത യൂഥപതികളായ മഹാദ്വിപങ്ങളുടെ അനേകം മഹാസംഘങ്ങളെ കണ്ടു।
Verse 20
मनोरमां भोगवतीमुपेत्य पूतात्मनां चीरजटाधराणाम् | तस्मिन् वने धर्मभूतां निवासे ददर्श सिद्धर्षिगणाननेकान्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മനോഹരവും ഭോഗദായിനിയുമായ സരസ്വതി (ഭോഗവതി) നദിയിലേക്കെത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത്, അന്തഃകരണം ശുദ്ധമായവരും വൽക്കലവസ്ത്രവും ജടയും ധരിച്ചവരുമായ ധർമ്മനിഷ്ഠ തപസ്വികളുടെ വാസസ്ഥലമായ ആ വനത്തിൽ രാജാവ് അനേകം സിദ്ധർഷിസമൂഹങ്ങളെ ദർശിച്ചു.
Verse 21
ततः स यानादवरुह्यु राजा सभ्रातृक: सजन: काननं तत् । विवेश धर्मात्मवतां वरिष्ठ- स्त्रिविष्टपं शक्र इवामितौजा:
അതിനുശേഷം ധർമ്മാത്മാക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും അമിതതേജസ്സുള്ളവനുമായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ സഹോദരന്മാരും അനുചരന്മാരും സഹിതം രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, സ്വർഗത്തിൽ ശക്രനായ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ആ കാനനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
Verse 22
त॑ सत्यसंधं सहसाभिपेतु- दिंदृक्षवश्चारणसिद्धसड्घा: । वनौकससश्षापि नरेन्द्रसिंहं मनस्थविनं तं परिवार्य तस्थु:
അപ്പോൾ സത്യസങ്കൽപ്പനും മനസ്വിയുമായ നരേന്ദ്രസിംഹൻ യുധിഷ്ഠിരനെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച് അനേകം ചാരണരും സിദ്ധരും വനവാസി മഹർഷിമാരും പെട്ടെന്ന് എത്തി, അവനെ ചുറ്റിനിന്നു.
Verse 23
स तत्र सिद्धानभिवाद्य सर्वान् प्रत्यर्चितो राजवद् देववच्च । विवेश सर्व: सहितो द्विजाग्रयै: कृताञ्जलि।धर्धर्म भृतां वरिष्ठ:
അവിടെ എത്തിയ സകല സിദ്ധന്മാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, ധർമ്മഭൃതന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അവരുടെ കൈകളാൽ രാജാവിനെയും ദേവനെയും പോലെ ആദരിക്കപ്പെട്ടു. പിന്നെ കൃതാഞ്ജലിയായി, ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം വനത്തിനകത്തേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
Verse 24
स पुण्यशील: पितृवन्महात्मा तपस्विभिर्धर्मपरैरुपेत्य । प्रत्यर्चित: पुष्पधरस्य मूले महाद्रुमस्पोपविवेश राजा
ആ വനത്തിൽ വസിച്ചിരുന്ന ധർമ്മപരായണ തപസ്വികൾ ആ പുണ്യശീലനായ മഹാത്മ രാജാവിനെ സമീപിച്ച് പിതാവിനെപ്പോലെ ആദരിച്ചു. തുടർന്ന് യഥാവിധി സത്കരിക്കപ്പെട്ട രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ പുഷ്പഭാരിതമായ ഒരു മഹാവൃക്ഷത്തിന്റെ കീഴിൽ, അതിന്റെ വേരിനരികെ, ഉപവിശേഷിച്ചു.
Verse 25
भीमश्न कृष्णा च धनंजयश्न यमौ च ते चानुचरा नरेन्द्रम् । विमुच्य वाहानवशाश्न सर्वे तत्रोपतस्थुर्भरतप्रबर्हा:
പരാധീനാവസ്ഥയിൽപ്പെട്ട ഭീമനും ദ്രൗപദിയും ധനഞ്ജയനും നകുലനും സഹദേവനും അനുചരന്മാരും എല്ലാവരും വാഹനങ്ങൾ വിട്ടിറങ്ങി; തുടർന്ന് ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ വീര മഹാരാജ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ സമീപത്ത് ചെന്നു വിനയത്തോടെ നിലകൊണ്ടു.
Verse 26
लतावतानावनतः: स पाण्डवै- महाद्रुम: पठचभिरेव धन्विभि: । बभौ निवासोपगतैर्महात्मभि- महागिरिवारिणयूथपैरिव
ലതാസമൂഹങ്ങളുടെ ഭാരത്തിൽ താഴ്ന്നു വളഞ്ഞിരുന്ന ആ മഹാവൃക്ഷം, അവിടെ വാസത്തിനായി എത്തിയ അഞ്ചു ധനുര്ധര മഹാത്മ പാണ്ഡവരുടെ ആശ്രയത്താൽ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു; മഹാപർവ്വതം ഗജയൂഥപതികളുടെ കൂട്ടങ്ങളാൽ ദീപ്തമാകുന്നതുപോലെ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a rightful ruler responds to dispossession: whether to prioritize immediate retaliation or to uphold disciplined exile as a dharmically structured interval, maintaining public legitimacy and ethical conduct despite communal grief and provocation.
Dharma is sustained through institutions and relationships: orderly preparation, dāna to knowledge-bearers, respectful public rites, and reliance on dharma-competent counsel (tapasvins) together form a practical ethics for navigating political injustice.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is archival—recording the social validation of Yudhiṣṭhira’s character and framing exile as a legitimate, community-witnessed dharmic course within the larger epic trajectory.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.