Shloka 230
अग्निनाम-प्रादुर्भावः प्रायश्चित्त-विधानं च
Agni’s Epithets, Manifestations, and Expiation Procedures
पाँच ज्ञानेन्द्रियों तथा मन और बुद्धिके जो व्यक्त और अव्यक्त विषय हैं, जो बुद्धिरूपी गुहामें छिपे रहते हैं, उन्हें सम्मिलित करनेसे चौबीस तत्त्व होते हैं। इन तत्त्वोंका समुदाय ही व्यक्त और अव्यक्तरूप गुण है। (यह सब-का-सब ब्रह्मस्वरूप है।) ब्राह्मण! इस प्रकार ये सब बातें मैंने तुम्हें बतायी हैं, अब और क्या सुनना चाहते हो? ।। इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि ब्राह्मणमाहात्म्ये दशाधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
vyādha uvāca | pañca jñānendriyāṇi tathā manaḥ buddhiś ca yeṣāṃ vyakta-avyakta-viṣayāḥ, ye buddhi-rūpāyāṃ guhāyāṃ nihitāḥ santi, teṣāṃ samuccayāt caturviṃśati-tattvāni bhavanti | eṣāṃ tattvānāṃ samūha eva vyakta-avyakta-rūpo guṇaḥ | (etat sarvaṃ brahma-svarūpam eva) | brāhmaṇa, evaṃ sarvam etat tvayi mayā ākhyātam; idānīṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi? ||
അഞ്ച് ജ്ഞാനേന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, ബുദ്ധി—ഇവയുടെ വിഷയങ്ങൾ വ്യക്തവും അവ്യക്തവും; അവ ബുദ്ധിയെന്ന ഗുഹയിൽ മറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു. ഇവയെല്ലാം ചേർത്താൽ ഇരുപത്തിനാല് തത്ത്വങ്ങൾ ആകുന്നു. ഈ തത്ത്വസമൂഹം തന്നെയാണ് വ്യക്ത-അവ്യക്തരൂപമായ ‘ഗുണം’. നിശ്ചയമായി അറിക—ഇതെല്ലാം ബ്രഹ്മസ്വരൂപം തന്നെയാണ്. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഇങ്ങനെ എല്ലാം ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു; ഇനി നീ എന്ത് കൂടി കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?
व्याध उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a Sāṅkhya-like analysis: the five cognitive senses, mind, and intellect with their manifest and unmanifest objects are integrated into a framework of twenty-four fundamental principles (tattvas). Yet the speaker emphasizes a higher synthesis: this entire field of categories is ultimately Brahman in essence.
The hunter (vyādha), acting as a spiritual instructor, concludes a philosophical explanation to a Brahmin listener. He summarizes the doctrine of the twenty-four principles and then asks what further instruction the Brahmin seeks.