Adhyaya 202
पञ्चमहाभूतगुण-इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः | Teaching on the Qualities of the Five Elements and Sense-Control
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Dharmavyādha Saṃvāda (Didactic Discourse on Elements and Sense-Control)
Mārkaṇḍeya introduces the continuation of a Brahmin’s inquiry to the Dharmavyādha, requesting a precise account of the pañca-mahābhūtas and their guṇas. The Dharmavyādha enumerates earth, water, fire, air, and ether, assigning sensory qualities in a graded scheme: earth with five (sound, touch, form, taste, smell), water with four (sound, touch, form, taste), fire with three (sound, touch, form), air with two (sound, touch), and ether with one (sound). He notes these fifteen guṇas as foundational to embodied worlds and indicates that balance supports prosperity, while disequilibrium leads the embodied self to transition to another body in time. The discourse then distinguishes the ‘manifest’ (vyakta) as that produced/known through the senses, and the ‘unmanifest’ (avyakta) as inferred and beyond direct sense-grasp. The chapter pivots to a yoga-oriented ethic: the senses, when released or restrained, are linked to outcomes described as well-being or suffering; indriya-dhāraṇa is presented as the complete method in this frame. Using the chariot analogy—body as chariot, self as controller, senses as horses—the text emphasizes vigilant governance of mind and senses; uncontrolled sense-following carries away discernment like wind driving a boat. Concentrated study and meditation upon these faculties yields a contemplative result (dhyānaja phala).
Chapter Arc: वनवास के बीच धर्मराज युधिष्ठिर दीर्घायु, निष्कल्मष तपस्वी मार्कण्डेय से प्रश्न करते हैं—ऐसे मुनि जिनकी दृष्टि देव-दानव-राक्षस, राजवंश और ऋषिवंश तक फैली है, वे धर्म के गूढ़ प्रसंगों को स्पष्ट करें। → युधिष्ठिर के आग्रह पर मार्कण्डेय ‘धौन्धुमार’ उपाख्यान आरम्भ करते हैं—धुन्धु नामक महासुर लोक-उत्सादन के लिए घोर तप में प्रवृत्त है; उसके उभार से त्रैलोक्य पर संकट की छाया पड़ती है और यह प्रश्न उठता है कि उसे कौन रोकेगा। → विष्णु का वचन/आदेश निर्णायक बनता है—योगबल से समर्थ एक ‘पार्थिवोत्तम’ (राजर्षि) तुम्हारे निर्देश से ‘धुन्धुमार’ बनेगा; विष्णु यह कहकर अंतर्धान हो जाते हैं, और दैवी संकल्प मानव-कर्तव्य में रूपांतरित हो जाता है। → मार्कण्डेय कथा को इस बिंदु तक स्थिर करते हैं कि धुन्धु के विनाश का उपाय दैवी अनुग्रह और तप-तेज से संयुक्त राजधर्म में निहित है—लोक-रक्षा हेतु योग्य पुरुष का उदय निश्चित है। → धुन्धु के घोर तप और उसके वधकर्ता के उदय की घोषणा के बाद अगला प्रश्न खुला रह जाता है—वह राजर्षि कौन है, और किस प्रकार धुन्धु का संहार होगा?
Shlokas
Verse 1
न लक कल > यहाँ जो पिता आदि गुरुजन
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മഹാഭാഗനായ മാർകണ്ഡേയ മുനിയുടെ മുഖത്തിൽ നിന്ന് രാജർഷി ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന് വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തി ലഭിച്ച വൃത്താന്തം കേട്ട ശേഷം, പുണ്യത്തിന്റെയും ധർമ്മദാനത്തിന്റെയും യഥാർത്ഥ തത്ത്വം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച രാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ പാപരഹിതനും ദീർഘായുസ്സും തപോവൃദ്ധിയും ഉള്ള മഹാത്മാവായ മാർകണ്ഡേയനെ ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 2
युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ । मार्कण्डेयं तपोवृद्ध दीर्घायुषमकल्मषम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഭരതശ്രേഷ്ഠനായ മഹാരാജാ യുധിഷ്ഠിരൻ തപോവൃദ്ധനും ദീർഘായുസ്സും പാപരഹിതനുമായ മാർകണ്ഡേയ ഋഷിയെ ചോദ്യം ചെയ്തു।
Verse 3
विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवराक्षसा: | राजवंशाक्ष विविधा ऋषिवंशाशक्ष शाश्वता:
ധർമ്മജ്ഞനായ മുനേ! ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും—ഇവരെല്ലാം നിങ്ങള്ക്ക് നന്നായി പരിചിതരാണ്. നാനാവിധ രാജവംശങ്ങളെയും ഋഷിവംശങ്ങളുടെ ശാശ്വത പരമ്പരകളെയും നിങ്ങൾ അറിയുന്നു।
Verse 4
न ते>स्त्यविदितं किज्चिदस्मिल्लोके द्विजोत्तम । कथां वेत्सि मुने दिव्यां मनुष्योरगरक्षसाम्
ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഈ ലോകത്തിൽ നിങ്ങള്ക്ക് അറിയാത്തതായി ഒന്നുമില്ല. മുനേ! മനുഷ്യർ, നാഗങ്ങൾ, രാക്ഷസർ എന്നിവരെക്കുറിച്ചുള്ള ദിവ്യകഥകൾ നിങ്ങൾ എങ്ങനെ അറിയുന്നു?
Verse 5
देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा । द्विजश्रेष्ठ॒ इस लोकमें कोई ऐसी वस्तु नहीं जो आपसे अज्ञात हो। मुने! आप मनुष्य, नाग, राक्षस, देवता, गन्धर्व, यक्ष, किन्नर तथा अप्सराओंकी भी दिव्य कथाएँ जानते हैं ।।
ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, യക്ഷന്മാർ, കിന്നരന്മാർ, അപ്സരസ്സുകൾ—ഇവരുടെ ദിവ്യകഥകളും നിങ്ങൾ അറിയുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! ഞാൻ യഥാർത്ഥ തത്ത്വത്തോടെ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ഇതാണ്—ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിൽ കുവലാശ്വൻ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ആ വിജയരാജാവ് എന്തുകൊണ്ട് പേര് മാറി ‘ധുന്ധുമാരൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെട്ടു?
Verse 6
कुवलाश्च इति ख्यात इक्ष्वाकुरपराजित: । कथं नामविपर्यासाद् धुन्धुमारत्वमागत:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ അജേയനായ രാജാവ് ‘കുവലാശ്വ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായിരിക്കെ, നാമപരിവർത്തനത്താൽ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ ‘ധുന്ധുമാര’ എന്നറിയപ്പെട്ടു?
Verse 7
एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम । विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस्य धीमत:,'भगुश्रेष्ठ! बुद्धिमान् राजा कुवलाश्वके इस नाम-परिवर्तनका यथार्थ कारण मैं जानना चाहता हूँ
ഓ ഭാര്ഗവശ്രേഷ്ഠാ! ബുദ്ധിമാനായ രാജാവ് കുവലാശ്വന്റെ പേര് എങ്ങനെ മാറി എന്നത് ഞാൻ സത്യമായി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ആ മാറ്റത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ കാരണം പറയുക.
Verse 8
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनि: । धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत,वैशम्पायनजीने कहा--भारत! धर्मराज युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर महामुनि मार्कण्डेयने धुन्धुमारकी कथा प्रारम्भ की
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഓ ഭാരതാ! യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാമുനി മാർകണ്ഡേയൻ ധൗന്ധുമാരന്റെ ഉപാഖ്യാനം പറയാൻ തുടങ്ങി.
Verse 9
मार्कण्डेय उवाच हन्त ते कथयिष्यामि शूणु राजन् युधिष्छिर । धर्मिष्ठमिदमाख्यानं॑ धुन्धुमारस्य तच्छृुणु
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—രാജൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, കേൾക്കുക; ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. ധുന്ധുമാരന്റെ ഈ ആഖ്യാനം ധർമ്മനിഷ്ഠമാണ്; ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക.
Verse 10
यथा स राजा इक्ष्वाकु: कुवलाश्वो महीपति: । धुन्धुमारत्वमगमत् तच्छृणुष्व महीपते,महाराज! इक्ष्वाकुवंशी राजा कुवलाश्व जिस प्रकार धुन्धुमार नामसे विख्यात हुए, वह सब श्रवण करो
ഓ മഹാരാജാവേ! ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിലെ രാജാവ് കുവലാശ്വൻ എങ്ങനെ ‘ധുന്ധുമാര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായിത്തീർന്നു എന്നത് കേൾക്കുക.
Verse 11
महर्षिविश्रुतस्तात उत्तड़क इति भारत । मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव,भरतनन्दन! कुरुकुलरत्न! महर्षि उत्तड़कका नाम बहुत प्रसिद्ध है। तात! मरुके रमणीय प्रदेशमें उनका आश्रम है
ഭരതനന്ദനാ, കുരുകുലരത്നാ! മഹർഷിമാരിൽ പ്രസിദ്ധനായ ഉത്തങ്കൻ എന്നൊരു ഋഷിയുണ്ട്. താത! മരുധന്വ എന്ന മനോഹരമായ മരുപ്രദേശങ്ങളിൽ അവന്റെ ആശ്രമം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 12
उत्तड़कस्तु महाराज तपो5तप्यत् सुदुश्चरम् । आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून् वर्षमणान् विभु:,महाराज! प्रभावशाली उत्तड़कने भगवान् विष्णुकी आराधनाकी इच्छासे बहुत वर्षोंतक अत्यन्त दुष्कर तपस्या की थी
മഹാരാജാവേ! പ്രഭാവശാലിയായ ഉത്തങ്കൻ ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അനേകം വർഷങ്ങൾ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 13
तस्य प्रीत: स भगवान् साक्षाद् दर्शनमेयिवान् | दृष्टवैव चर्षि: प्रह्वस्तं तुष्टाव विविधै: स्तवै:
അവന്റെ തപസ്സിൽ പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷദർശനം നൽകി. ദർശനം ലഭിച്ച ഉടൻ മഹർഷി വിനയത്തോടെ നമിഞ്ഞ് വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ അവനെ സ്തുതിച്ചു തുടങ്ങി.
Verse 14
उत्तडुक उवाच त्वया देव प्रजा: सर्वा: ससुरासुरमानवा: । स्थावराणि च भूतानि जड़मानि तथैव च
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു—ദേവാ! ദേവന്മാർ, അസുരന്മാർ, മനുഷ്യർ എന്നിവരുള്പ്പെടെ എല്ലാ പ്രജകളും നിന്നിൽ നിന്നുതന്നെ ഉദ്ഭവിച്ചു. സ്ഥാവരവും ജംഗമവും ആയ എല്ലാ ഭൂതപ്രാണികളും നിന്റെ സൃഷ്ടിയത്രേ.
Verse 15
ब्रह्म वेदाश्न वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते । शिरस्ते गगन देव नेत्र शशिदिवाकरौ
മഹാതേജസ്വിയായ പ്രഭോ! ബ്രഹ്മാവും വേദങ്ങളും അറിയപ്പെടേണ്ട എല്ലാം നീ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിച്ചത്. ദേവാ! ആകാശം നിന്റെ ശിരസ്സാണ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിന്റെ നേത്രങ്ങളാണ്.
Verse 16
निःश्वास: पवनश्चापि तेजोडग्निश्व तवाच्युत । बाहवस्ते दिश: सर्वा: कुक्षिश्नापि महार्णव:
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു— അച്യുതാ! നിന്റെ നിശ്വാസം തന്നെയാണ് വായു; നിന്റെ തേജസ്സാണ് അഗ്നി. സകല ദിക്കുകളും നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ; മഹാസമുദ്രം നിന്റെ ഉദരം. മഹാതേജസ്വിയായ പരമേശ്വരാ! ബ്രഹ്മാവും വേദങ്ങളും ജ്ഞേയമായ എല്ലാം നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ദേവാ! ആകാശം നിന്റെ ശിരസ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിന്റെ നേത്രങ്ങൾ. പർവതങ്ങൾ നിന്റെ ഊരുകൾ; അന്തരീക്ഷം നിന്റെ നാഭി. പൃഥിവീദേവി നിന്റെ പാദങ്ങൾ; ഔഷധികൾ നിന്റെ ദേഹരോമങ്ങൾ.
Verse 17
ऊरू ते पर्वता देव खं नाभिममधुसूदन । पादौ ते पृथिवी देवी रोमाण्योषधयस्तथा
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു— ദേവാ, മധുസൂദനാ! പർവതങ്ങൾ നിന്റെ ഊരുകൾ; അന്തരീക്ഷം നിന്റെ നാഭി. പൃഥിവീദേവി നിന്റെ പാദങ്ങൾ; ഔഷധികൾ നിന്റെ ദേഹരോമങ്ങൾ. മഹാതേജസ്വിയായ പരമേശ്വരാ! ബ്രഹ്മാവും വേദങ്ങളും ജ്ഞേയമായ എല്ലാം നിനക്കാൽ തന്നെയാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ആകാശം നിന്റെ ശിരസ്; ചന്ദ്രനും സൂര്യനും നിന്റെ നേത്രങ്ങൾ; നിന്റെ നിശ്വാസം വായു; നിന്റെ തേജസ്സാണ് അഗ്നി. അച്യുതാ! സകല ദിക്കുകളും നിന്റെ ഭുജങ്ങൾ; മഹാസമുദ്രം നിന്റെ ഉദരം.
Verse 18
इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगा: । प्रह्दास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविध: स्तवै:
ഭഗവാൻ! ഇന്ദ്രൻ, സോമൻ, അഗ്നി, വരുണൻ എന്നീ ദേവന്മാർ; അസുരന്മാരും മഹാബല നാഗന്മാരും കൂടി—പ്രഹ്ലാദാദികളോടൊപ്പം—വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ നിന്നെ സ്തുതിച്ചു, കരംകൂപ്പി നിന്റെ സന്നിധിയിൽ ഉപസ്ഥിതരായിരിക്കുന്നു.
Verse 19
त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर । योगिन: सुमहावीर्या: स्तुवन्ति त्वां महर्षय:,भुवनेश्वर! आपने सम्पूर्ण भूतोंको व्याप्त कर रखा है। महान् शक्तिशाली योगी और महर्षि आपका स्तवन करते हैं
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു— ഭുവനേശ്വരാ! സകല ജീവികളെയും നീ സർവ്വത്ര വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാവീര്യശാലികളായ യോഗികളും മഹർഷിമാരും നിന്നെ സ്തുതിക്കുന്നു.
Verse 20
त्वयि तुष्टे जगत् स्वास्थ्यं त्वयि क्रुद्धे महद् भयम् । भयानामपनेतासि त्वमेक: पुरुषोत्तम
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു— പുരുഷോത്തമാ! നീ തൃപ്തനായാൽ ലോകം ആരോഗ്യവും സ്ഥിരതയും സുഖവും പ്രാപിക്കുന്നു; നീ ക്രുദ്ധനായാൽ മഹാഭയം അതിനെ പിടിച്ചുലയ്ക്കുന്നു. സകല ഭയങ്ങളെയും അകറ്റുന്നവൻ നീ ഒരുത്തൻ മാത്രം.
Verse 21
देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावह: । त्रिभिविक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया हृता:
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദേവാ! നിങ്ങൾ ദേവന്മാർക്കും മനുഷ്യർക്കും സർവ്വജീവികൾക്കും സുഖം നൽകുന്നവൻ. ബലിയുടെ ദാനത്തെ ആധാരമാക്കി നിങ്ങൾ വെറും മൂന്ന് പാദചുവടുകളാൽ തന്നെ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും സ്വന്തമാക്കി.
Verse 22
असुराणां समृद्धानां विनाशश्व त्वया कृत: । तव विक्रमणैदेवा निर्वाणमगमन् परम्,आपने समृद्धिशाली असुरोंका संहार किया है। आपके ही पराक्रमसे देवता परम सुख- शान्तिके भागी हुए हैं
നിങ്ങൾ സമൃദ്ധരായ അസുരന്മാരുടെ നാശം വരുത്തി. നിങ്ങളുടെ പരാക്രമബലത്താൽ ദേവന്മാർ പരമശാന്തി പ്രാപിച്ചു—ഭയമുക്തരായി തങ്ങളുടെ ധർമ്മസിദ്ധ അവകാശം പുനഃസ്ഥാപിച്ചു.
Verse 23
पराभूताश्र दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते | त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वश:
ഹേ മഹാതേജസ്വീ! നിങ്ങൾ ക്രുദ്ധനായാൽ ദൈത്യേന്ദ്രന്മാരും പരാജിതരാകും. കാരണം ഈ ലോകത്തിൽ സർവ്വവിധത്തിലും സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ കർത്താവും സംഹർത്താവും നിങ്ങൾ തന്നെയാണ്.
Verse 24
एवं स्तुतो हृषीकेश उत्तड़केन महात्मना
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ഉത്തങ്കൻ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ ഹൃഷീകേശൻ (ശ്രീകൃഷ്ണൻ) ആ ഭക്തിസ്തുതിയെ സ്വീകരിച്ചു.
Verse 25
उत्तड्ुक उवाच पर्याप्तो मे वरो होष यदहं दृष्टवान् हरिम्
ഉത്തങ്കൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഹോഷാ! എനിക്ക് വരം മതി; കാരണം ഞാൻ ഹരിയെ ദർശിച്ചിരിക്കുന്നു.
Verse 26
विष्णुरुवाच प्रीतस्तेडहमलौल्येन भकक्त्या तव च सत्तम
വിഷ്ണു അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ സദ്ഗുണശ്രേഷ്ഠാ! നിന്റെ ലോഭരഹിതത്വവും ഭക്തിയും കൊണ്ടു ഞാൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാകുന്നു.
Verse 27
मार्कण्डेय उवाच एवं स छन््द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ അന്നേരം അവൻ, മാൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത വരംകൊണ്ട് പ്രേരിതനും പ്രലോഭിതനും ആയി, പ്രതിഫലലാലസയിൽ ബുദ്ധി രൂപപ്പെടുത്തി മുന്നോട്ടു വലിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 28
यदि मे भगवन् प्रीत: पुण्डरीकनिभेक्षण,“भगवन्! कमलनयन! यदि आप मुझपर प्रसन्न हैं तो मेरी बुद्धि सदा धर्म, सत्य और इन्द्रियनिग्रहमें लगी रहे। मेरे स्वामी! आपके भजनका मेरा अभ्यास सदा बना रहे"
മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, പദ്മനയനാ! നിങ്ങൾ എനിക്കു പ്രസന്നനാകുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ ബുദ്ധി സദാ ധർമ്മത്തിലും സത്യത്തിലും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹത്തിലും നിവേശിതമായിരിക്കട്ടെ. ഹേ എന്റെ സ്വാമീ! നിങ്ങളെ ഭജിക്കുകയും സ്മരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന എന്റെ അഭ്യാസം ഒരിക്കലും മുടങ്ങാതിരിക്കട്ടെ.
Verse 29
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा । अभ्यासश्न भवेद् भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर
ധർമ്മത്തിലും സത്യത്തിലും ദമത്തിലും എന്റെ ബുദ്ധി സദാ സ്ഥിരമായിരിക്കട്ടെ; ഹേ എന്റെ സ്വാമീ, നിങ്ങളോടുള്ള ഭക്തിയോടെ എന്റെ ഉപാസനാഭ്യാസം നിത്യവും തുടരട്ടെ.
Verse 30
श्रीभगवानुवाच सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात् तव द्विज । प्रतिभास्यति योगश्न येन युक्तो दिवौकसाम्
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ ദ്വിജാ! എന്റെ പ്രസാദത്താൽ ഇതെല്ലാം നിനക്കു തീർച്ചയായും സംഭവിക്കും. കൂടാതെ ആ യോഗവും നിനക്കു വ്യക്തമായി തെളിയും; അതിൽ യുക്തനായാൽ നീ ദേവന്മാരുടെ നിലയിലേക്കു എത്തും.
Verse 31
उत्सादनार्थ लोकानां धुन्धुर्नाम महासुर:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ലോകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുവാൻ ധുന്ധു എന്ന മഹാസുരൻ ഉണ്ടായിരുന്നു।
Verse 32
राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजित:
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—പ്രിയ ബാലാ! ഇക്ഷ്വാകു വംശത്തിൽ ബൃഹദശ്വ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ, മഹാപരാക്രമശാലിയും ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാത്തവനുമായ ഒരു രാജാവ് ഉദ്ഭവിക്കും. അവന്റെ പുത്രൻ ശുചിയും ഇന്ദ്രിയജയിയും ആയിട്ട് കുവലാശ്വ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനാകും।
Verse 33
बृहदश्च इति ख्यातो भविष्यति महीपति: । तस्य पुत्र: शुचिर्दान्त: कुवलाश्व इति श्रुतः
ബൃഹദശ്വ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ രാജാവ് ഉണ്ടാകും. അവന്റെ പുത്രൻ ശുചിയും ഇന്ദ്രിയദമനവാനുമായിട്ട് കുവലാശ്വ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനാകും।
Verse 34
स योगबलमास्थाय मामकं पार्थिवोत्तम: । शासनात् तव विद्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति । एवमुक्त्वा तु त॑ विप्रं विष्णुरन्तरधीयत
ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! നിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ആ നൃപശ്രേഷ്ഠൻ എന്റെ യോഗബലം ആശ്രയിച്ച് ധുന്ധു രാക്ഷസനെ വധിക്കുകയും ലോകത്തിൽ ‘ധുന്ധുമാര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനാകുകയും ചെയ്യും. ഇങ്ങനെ ആ വിപ്രനോട് പറഞ്ഞിട്ട് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 200
इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनप्वके अन्तर्गत मार्कण्डेययमास्यापर्वमें दानमाहात्म्यविषयक दो सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവത്തിൽ ദാനമാഹാത്മ്യവിഷയകമായ ഇരുനൂറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Verse 233
आराधयित्वा त्वां देवा: सुखमेधन्ति सर्वश: । महाद्युते! आपके रुष्ट होनेसे ही दैत्यराज देवताओंके सामने पराजित हो जाते हैं। आप इस जगतके सम्पूर्ण प्राणियोंकी सृष्टि तथा संहार करनेवाले हैं। प्रभो! आपकी आराधना करके ही सम्पूर्ण देवता सुख एवं समृद्धि-लाभ करते हैं
മഹാദ്യുതേ! നിന്നെ ആരാധിച്ചാലേ ദേവന്മാർ എല്ലായിടത്തും സുഖവും സമൃദ്ധിയും വർധിപ്പിക്കുന്നു. നീ കോപിച്ചാൽ ദൈത്യരാജാക്കന്മാർ ദേവന്മാരുടെ മുമ്പിൽ പരാജയപ്പെടുന്നു. ഈ ലോകത്തിലെ സർവ്വ ജീവികളുടെ സൃഷ്ടിയും സംഹാരവും ചെയ്യുന്നവൻ നീ തന്നെയാണ്. പ്രഭോ! നിന്റെ ഉപാസനയാൽ മാത്രമേ ദേവഗണം സുഖസമൃദ്ധി നേടുകയുള്ളൂ.
Verse 243
उत्तड़कमब्रवीद् विष्णु: प्रीतस्ते5हं वरं वृणु । महात्मा उत्तड़कके इस प्रकार स्तुति करनेपर सम्पूर्ण इन्द्रियोंके प्रेरक भगवान् विष्णुने उनसे कहा--'सहर्ष! मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। तुम कोई वर माँगो”
ഉത്തഡകൻ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, സർവ്വ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും പ്രേരിപ്പിക്കുന്ന ഭഗവാൻ വിഷ്ണു അവനോട് പറഞ്ഞു— “സഹർഷം! ഞാൻ നിന്നിൽ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്; ഒരു വരം ചോദിക്ക.”
Verse 253
पुरुष शाश्व॒तं दिव्यं स्रष्टारं जगत: प्रभुम् । उत्तड़कने कहा--भगवन्! समस्त संसारकी सृष्टि करनेवाले दिव्य सनातन पुरुष आप सर्वशक्तिमान् श्रीहरिका जो मुझे दर्शन मिला, यही मेरे लिये सबसे महान् वर है
ഉത്തഡകൻ പറഞ്ഞു— “ഭഗവൻ! സർവ്വലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവായ ദിവ്യ സനാതന പുരുഷാ, സർവ്വശക്തനായ ശ്രീഹരേ! എനിക്ക് ലഭിച്ച നിന്റെ ദർശനമേ എനിക്കുള്ള ഏറ്റവും മഹത്തായ വരം.”
Verse 266
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन् मत्तो ग्राह्मो वरो द्विज । भगवान् विष्णु बोले--सज्जनशिरोमणे! मैं तुम्हारी लोभशून्यता एवं उत्तम भक्तिसे तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ। ब्रह्मन! तुम्हें मुझसे कोई वर अवश्य लेना चाहिये
ഭഗവാൻ വിഷ്ണു പറഞ്ഞു— “സജ്ജനശിരോമണേ! നിന്റെ ലോഭശൂന്യതയും ഉത്തമഭക്തിയും കണ്ടു ഞാൻ അത്യന്തം പ്രസന്നനാണ്. അതിനാൽ, ബ്രാഹ്മണാ! നീ എന്നിൽ നിന്ന് നിർബന്ധമായും ഒരു വരം ചോദിക്കണം.”
Verse 303
त्रयाणामपि लोकानां महत् कार्य करिष्यसि । श्रीभगवान् बोले--ब्रह्मन! मेरी कृपासे यह सब कुछ तुम्हें प्राप्त हो जायगा। इसके सिवा तुम्हारे हृदयमें उस योगविद्याका प्रकाश होगा जिससे युक्त होकर तुम देवताओं तथा तीनों लोकोंका महान् कार्य सिद्ध कर सकोगे
ശ്രീഭഗവാൻ പറഞ്ഞു— “ബ്രാഹ്മണാ! എന്റെ കൃപയാൽ ഇതെല്ലാം നിനക്കു ലഭിക്കും. അതോടൊപ്പം നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ യോഗവിദ്യയുടെ പ്രകാശം ഉദിക്കും; അതിനാൽ യുക്തനായി നീ ദേവന്മാർക്കും ത്രിലോകത്തിനും മഹത്തായ ഒരു കാര്യം സാധിപ്പിക്കും.”
Verse 313
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति । विप्रवर! धुन्धु नामसे प्रसिद्ध एक महान् असुर है
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ ഭയങ്കരമായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കേൾക്കുക, അവനെ വധിക്കുന്നത് ആരാണെന്ന്. ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! ‘ധുന്ധു’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ മഹാ അസുരൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും സംഹരിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിച്ച് കടുത്ത തപസ്സു ചെയ്യുന്നു. ആ മഹാദാനവനെ വധിക്കുന്ന വീരന്റെ പരിചയം ഞാൻ പറയുന്നു—കേൾക്കുക.
Verse 2031
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि धुन्धुमारोपाख्याने एकाधिकद्विशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, മാർക്കണ്ഡേയ-സമാസ്യാപർവത്തിന്റെ അന്തർഗതമായ ധുന്ധുമാരോപാഖ്യാനത്തിൽ ഇരുനൂറ്റി രണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 2736
उत्तड़क: प्राञ्जलियरतव्रे वरं भरतसत्तम । मार्कण्डेयजी कहते हैं--भरतश्रेष्ठ इस प्रकार भगवान् विष्णुके द्वारा वर लेनेके लिये आग्रह होनेपर उत्तड्कने हाथ जोड़कर इस प्रकार वर माँगा
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ഉത്തങ്കനോട് വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുവാൻ പ്രേരിപ്പിച്ചപ്പോൾ, ഉത്തങ്കൻ കൈകൂപ്പി ഇങ്ങനെ വരം അപേക്ഷിച്ചു.
Frequently Asked Questions
The risk is cognitive and ethical drift: when mind follows roaming senses, discernment is ‘carried away,’ producing error and harmful outcomes; disciplined restraint is prescribed as prevention.
Cosmology and ethics are linked: understanding element-qualities and the manifest/unmanifest distinction supports a practice of indriya-dhāraṇa, presented as the operative basis of tapas and stable well-being.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the chapter explicitly frames a result: regulated senses lead to siddhi-like stability and ‘dhyānaja phala’ (a meditation-born outcome), while unregulated engagement leads to doṣa (fault) and suffering.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.