Shloka 9836

Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)

Devanagari script

विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करकरं मन: । राजेन्द्र! चक्षु आदि इन्द्रियोंके आहारको छोड़ देना कठिन नहीं है; क्योंकि इन्द्रियोंके छहों विषयोंका उपभोग न करनेसे वह अपने-आप सुगमतासे हो जाता है, परंतु उनमेंसे मन बड़ा विकारी है, इस कारण भावकी शुद्धिके बिना उसको वशमें करना अत्यन्त दुष्कर है

Transliteration

yudhiṣṭhira uvāca | vikāri teṣāṃ rājendra suduṣkarakaraṃ manaḥ |

Translation

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജേന്ദ്രാ! അവയിൽ മനസ്സാണ് ഏറ്റവും വികാരപ്രവണമായത്; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ആത്മസംയമം അത്യന്തം ദുഷ്കരമാകുന്നു. കണ്ണ് മുതലായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ‘ആഹാരം’—അഥവാ വിഷയങ്ങൾ—ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് അത്ര കഠിനമല്ല; ആറു വിഷയങ്ങളും അനുഭവിക്കാതിരുന്നാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ സ്വയം തന്നെ എളുപ്പത്തിൽ പിന്മാറും. എന്നാൽ മനസ് അത്യന്തം ചഞ്ചലമാണ്; അതിനാൽ ഭാവശുദ്ധിയില്ലാതെ അതിനെ വശപ്പെടുത്തുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.

Word by Word

• [{'term': 'yudhiṣṭhira uvāca', 'definition': 'Yudhiṣṭhira said'}, {'term': 'vikāri', 'definition': 'changeful, prone to modification

• unstable'}, {'term': 'teṣām', 'definition': 'of those (i.e., among those faculties/indriyas)'}, {'term': 'rājendra', 'definition': 'O best of kings

• king of kings (vocative address)'}, {'term': 'suduṣkara-karaṃ', 'definition': 'making (it) extremely difficult

• causing great difficulty'}, {'term': 'manaḥ', 'definition': 'mind

• inner organ of thought, intention, and emotion'}, {'term': 'indriya', 'definition': 'sense faculty'}, {'term': 'āhāra', 'definition': 'food

• that which is taken in—here, sensory input/objects'}, {'term': 'viṣaya', 'definition': 'object of sense

• field of enjoyment'}, {'term': 'bhāva-śuddhi', 'definition': 'purification of inner disposition/attitude

• cleansing of mental-emotional tendencies'}, {'term': 'vaśaṃ kartum', 'definition': 'to bring under control

Speaker

युधिछिर उवाच

Characters & Entities

• Yudhiṣṭhira
• rājendra (addressed king)

Educational Q&A

What is the core teaching?

External restraint—avoiding sense-objects—can be comparatively manageable, but true mastery requires inner purification, because the mind is inherently fickle and can generate craving and agitation even without external stimuli.

What is happening in the narrative?

In a dharma-oriented discussion during the Vana Parva, Yudhiṣṭhira addresses a king and reflects on the difficulty of self-restraint, emphasizing that the mind is the hardest faculty to subdue and needs purification of one’s inner disposition.