Shloka 38
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
अन्न प्रजापतिश्नोक्त: स च संवत्सरो मतः । संवत्सरस्तु यज्ञोडसौ सर्व यज्ञे प्रतेष्ठितम्,अतः अन्न ही सबसे महत्त्वकी वस्तु है। उससे बढ़कर दूसरी कोई वस्तु नहीं है। वेदोंमें अन्नको प्रजापति कहा गया है। प्रजापति संवत्सर माना गया है। संवत्सर यज्ञरूप है और यज्ञमें सबकी स्थिति है
annaṁ prajāpatiś coktaḥ sa ca saṁvatsaro mataḥ | saṁvatsaras tu yajño ’sau sarvaṁ yajñe pratiṣṭhitam ||
മാർക്കണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു— വേദങ്ങളിൽ അന്നത്തെ പ്രജാപതി എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രജാപതിയെ സംവത്സരം (വർഷം) എന്നായും ഗ്രഹിക്കുന്നു. ആ സംവത്സരമേ യജ്ഞസ്വരൂപം; യജ്ഞത്തിലാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും പ്രതിഷ്ഠ. അതിനാൽ അന്നം തന്നെയാണ് സർവ്വവസ്തുക്കളിലും ഏറ്റവും പ്രാണാധാരം; അതിനെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം മറ്റൊന്നുമില്ല.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse links food (anna), time (saṁvatsara), and sacrifice (yajña) as a single sustaining chain: food is revered as Prajāpati; Prajāpati is identified with the yearly cycle; the year is the form of sacrifice; and all beings and social order rest upon sacrifice. Ethically, it elevates the duty to produce, share, and honor food as a foundational dharma.
Mārkaṇḍeya is instructing his listeners by presenting a Vedic-style equivalence: food is not merely material nourishment but a sacred principle tied to cosmic time and yajña. The statement functions as a moral-philosophical teaching within the Vana Parva discourse, emphasizing the primacy of sustenance and sacrificial reciprocity.