Shloka 37
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
अन्नमेव विशिष्ट हि तस्मात् परतरं न च,अतः अन्न ही सबसे महत्त्वकी वस्तु है। उससे बढ़कर दूसरी कोई वस्तु नहीं है। वेदोंमें अन्नको प्रजापति कहा गया है। प्रजापति संवत्सर माना गया है। संवत्सर यज्ञरूप है और यज्ञमें सबकी स्थिति है
annam eva viśiṣṭaṁ hi tasmāt parataraṁ na ca | ataḥ annaṁ hi sarvebhyaḥ mahatvākī vastuḥ | tasmād bṛhataraṁ dvitīyā kācid vastuḥ na vidyate | vedeṣu annaṁ prajāpatiḥ iti ucyate | prajāpatiḥ saṁvatsaraḥ mataḥ | saṁvatsaraḥ yajñarūpaḥ, yajñe ca sarvasya sthitiḥ |
അന്നം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠം; അതിനെക്കാൾ മേലുള്ളത് ഒന്നുമില്ല। വേദങ്ങളിൽ അന്നത്തെ പ്രജാപതി എന്നു പറയുന്നു; പ്രജാപതിയെ സംവത്സരമായി (വർഷചക്രമായി) ഗ്രഹിക്കുന്നു। സംവത്സരം യജ്ഞസ്വരൂപമാണ്; യജ്ഞത്തിനുള്ളിലാണ് സർവ്വജീവികളുടെ നിലയും ക്ഷേമവും സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്।
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
Food (anna) is presented as the highest practical and sacred support of life. By linking anna with Prajāpati, the Year (saṁvatsara), and sacrifice (yajña), the verse teaches that sustenance, time, and sacrificial duty form a single ethical-cosmic framework: life is maintained through orderly giving, reciprocity, and reverence for the sources of nourishment.
Mārkaṇḍeya is instructing his listeners by elevating the status of food from mere material necessity to a Vedic principle. He explains a chain of identifications—food as Prajāpati, Prajāpati as the Year, the Year as sacrifice—to show that the stability of all beings rests upon the sacrificial order that sustains nourishment and life.