Shloka 111
Dharma-vyādha’s Analysis of Moral Decline and the Mahābhūta–Guṇa Schema (धर्मव्याधोपदेशः)
द्वयक्षरादभिसंधाय केचिच्छलोकपदाड्कितै: । शतैरन्यै: सहसैश्न प्रत्ययो मोक्षलक्षणम्,कोई “तत्त्वम्” अथवा राम, कृष्ण, विष्णु, शिव आदि दो अक्षरोंसे ही परमात्मतत्त्वका ज्ञान प्राप्त कर लेते हैं। कोई श्लोक और पदोंसे अंकित अन्य सैकड़ों तथा सहस्ों शास्त्रवाक्योंसे परमात्माके स्वरूपको जानते हैं। जैसे भी हो, बोध ही मोक्षका लक्षण है
dvayakṣarād abhisandhāya kecic chloka-padāṅkitaiḥ | śatair anyaiḥ sahasraiś ca pratyayo mokṣa-lakṣaṇam ||
ചിലർ രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളുള്ള ഉച്ചാരണത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് പരമതത്ത്വത്തെ അറിയുന്നു; മറ്റുചിലർ ശ്ലോക-പദങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുത്തിയ നൂറുകളും ആയിരങ്ങളും ശാസ്ത്രവാക്യങ്ങളിലൂടെ പരമാത്മസ്വരൂപം ഗ്രഹിക്കുന്നു. എങ്ങനെയായാലും—ദൃഢമായ അന്തഃപ്രത്യയം, ബോധം തന്നെയാണ് മോക്ഷലക്ഷണം.
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Liberation is characterized by pratyaya—clear, settled inner realization. The means may be brief (a two-syllabled sacred utterance) or extensive (many scriptural statements), but the decisive mark is awakening/conviction of truth.
Yudhiṣṭhira is reflecting on the ways people come to know the Supreme Reality. He contrasts concise contemplative supports with extensive scriptural study, concluding that the essential outcome is genuine realization, which is the hallmark of mokṣa.