Shloka 120
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
गन्धर्वाप्सरसो यक्षानषींश्वैव महीपते । देत्यदानवसड्घांश्व नागांश्न मनुजाधिप,पृथ्वीपते! साध्य, रुद्र, आदित्य, गुह्यक, पितर, सर्प, नाग, सुपर्ण, वसु, अश्विनीकुमार, गन्धर्व, अप्सरा, यक्ष तथा ऋषियोंका भी मैंने दर्शन किया। दैत्य-दानवसमूह, नाग, सिंहिकाके पुत्र (राहु आदि) तथा अन्य देवशत्रुओंको भी देखा। राजन्! इस लोकमें मैंने जो कुछ भी स्थावर-जंगम पदार्थ देखे थे, वे सब मुझे उस महात्माकी कुक्षिमें दृष्टिगोचर हुए। महाराज! मैं प्रतिदिन फलाहार करता और इस सम्पूर्ण जगतमें घूमता रहता
vaiśampāyana uvāca | gandharvāpsaraso yakṣān ṛṣīṃś caiva mahīpate | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgāṃś ca manu-jādhipa | pṛthvīpate sādhya-rudrādityān guhyakān pitaro 'pi ca | sarpān nāgān suparṇāṃś ca vasūn aśvinī-kumārakān | gandharvān apsarasaś ca yakṣāṃś caiva mayā dṛṣṭāḥ | daityadānavasaṅghāṃś ca nāgān siṃhikā-sutān api | anyān devāriṇo 'py anye mayā dṛṣṭā narādhipa | asmin loke mayā dṛṣṭaṃ yat kiṃcid sthāvara-jaṅgamam | tat sarvaṃ tasya mahātmanaḥ kukṣau me samadṛśyata | mahārāja ahaṃ pratidinaṃ phalāhāraḥ san carāmi sarva-loke ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹീപതേ, മനുജാധിപാ, പൃഥ്വീപതേ! ഞാൻ ഗന്ധർവന്മാരെയും അപ്സരസ്സുകളെയും, യക്ഷന്മാരെയും ഋഷിമാരെയും; ദൈത്യ-ദാനവസംഘങ്ങളെയും; നാഗങ്ങളെയും കണ്ടു. സാധ്യന്മാർ, രുദ്രന്മാർ, ആദിത്യന്മാർ, ഗുഹ്യകർ, പിതൃകൾ; സർപ്പങ്ങളും നാഗങ്ങളും, സുപർണന്മാർ, വസുക്കൾ, അശ്വിനീകുമാരദ്വയം; ഗന്ധർവർ, അപ്സരസ്സുകൾ, യക്ഷന്മാർ എന്നിവരെയും അനേകരെയും ഞാൻ ദർശിച്ചു. സിംഹികയുടെ പുത്രന്മാർ (രാഹു മുതലായവർ) കൂടാതെ മറ്റു ദേവശത്രുക്കളെയും ഞാൻ കണ്ടു. രാജൻ! ഈ ലോകത്തിൽ ഞാൻ കണ്ട എല്ലാ സ്ഥിര-ചര വസ്തുക്കളും ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഉദരത്തിനുള്ളിൽ എനിക്ക് ദൃശ്യമായി. മഹാരാജാ! ഞാൻ ദിനംപ്രതി ഫലാഹാരത്തോടെ ജീവിച്ച് ഈ സമസ്ത ലോകത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the vastness and interconnection of creation: all classes of beings—divine, human-adjacent, and demonic—are encompassed within a higher reality, symbolized by the vision of the entire world appearing within the great-souled being’s belly. It also highlights disciplined living (subsisting on fruits) and continual wandering as an ascetic mode aligned with restraint and observation.
Vaiśampāyana reports a marvel-filled experience to a king: he has seen numerous orders of beings (gods, spirits, sages, demons, serpent-races, and celestial groups). He then states that everything he had seen in the world—moving and unmoving—appeared within the belly of a certain mahātman, and he describes his own daily practice of fruit-eating and roaming through the world.