Shloka 55
Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif
Kali-yuga to Kalki
इत्युक्त्वा वचन मत्स्य: क्षणेनादर्शनं गत: । स्रष्टकाम: प्रजाश्नापि मनुर्वैवस्वत: स्वयम्,ऐसा कहकर भगवान् मत्स्य क्षणभरमें अदृश्य हो गये। तदनन्तर स्वयं वैवस्वत मनुको प्रजाओंकी सृष्टि करनेकी इच्छा हुई, किंतु प्रजाकी सृष्टि करनेमें उनकी बुद्धि मोहाच्छन्न हो गयी थी। तब उन्होंने बड़ी भारी तपस्या की और महान् तपोबलसे सम्पन्न होकर उन्होंने सृष्टिका कार्य प्रारम्भ किया
ity uktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ | sraṣṭukāmaḥ prajāś cāpi manur vaivasvataḥ svayam |
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ മത്സ്യൻ ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ അദൃശനായി. തുടർന്ന് വൈവസ്വത മനു സ്വയം പ്രജാസൃഷ്ടി ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ സൃഷ്ടികാര്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ അവന്റെ ബുദ്ധി മോഹംകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ അവൻ മഹത്തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു; മഹാതപോബലസമ്പന്നനായി സൃഷ്ടികർമ്മം ആരംഭിച്ചു.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
Even a righteous progenitor like Manu may face moha (delusion) when undertaking a vast responsibility; clarity and capacity for dharmic action are regained through tapas—disciplined austerity and inner purification—aligned with divine guidance.
After instructing Manu, the divine Matsya disappears. Manu then wishes to create beings, but his intellect becomes obscured; he performs great austerities and, empowered by that tapas, begins the process of creation.