Shloka 39
Adhyāya 188: Mārkaṇḍeya’s Account of Yuga-Decline and the Restoration Motif
Kali-yuga to Kalki
शृद्जी तत्राजगामाशु तदा भरतसत्तम | त॑ दृष्टवा मनुजव्याप्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे,शत्रुनगरविजयी नरेश्वर! तदनन्तर मनुने भगवान् मत्स्यका चिन्तन किया। यह जानकर शृंंगधारी भगवान् मत्स्य वहाँ शीघ्र आ पहुँचे। नरश्रेष्ठ भरतकुलशिरोमणे! समुद्रमें अपने पूर्वकथित रूपसे ऊँचे पर्वतकी भाँति शृंगंधारी मत्स्य भगवानको आया देख उनके मस्तकवर्ती सींगमें उन्होंने बँटी हुई रस्सी बाँध दी
śṛṅgī tatrājagāmāśu tadā bharatasattama | taṁ dṛṣṭvā manujavyāghra manuḥ matsyaṁ jalārṇave | śatrunagaravijayī nareśvara! tadanantaraṁ manunā bhagavān matsyakaś cintitaḥ | etad jñātvā śṛṅgadhārī bhagavān matsyo ’tra śīghram upāgamat | narśreṣṭha bharatakulaśiromaṇe! samudre pūrvoktarūpeṇa ūrdhva-parvatavad uccaiḥ śṛṅgadhārī matsyo bhagavān āgata iti dṛṣṭvā tasya mastakavarti-śṛṅge manunā bhinnā rajjuḥ baddhā |
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! അപ്പോൾ ശൃംഗധാരിയായ ഭഗവാൻ മത്സ്യൻ അവിടെ വേഗത്തിൽ എത്തി. സമുദ്രത്തിൽ ആ മത്സ്യത്തെ കണ്ട മനു—മനുജവ്യാഘ്രൻ, ശത്രുനഗരവിജയിയായ നരേശ്വരൻ—ഉപദേശിച്ചതുപോലെ ഭഗവാൻ മത്സ്യനെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിച്ചു. മനുവിന്റെ ചിന്ത അറിഞ്ഞ് ശൃംഗധാരിയായ മത്സ്യരൂപധാരി പ്രഭു അതേ സ്ഥലത്ത് ഉടൻ എത്തി. മുൻപ് പറഞ്ഞ രൂപത്തിൽ പർവ്വതംപോലെ ഉയർന്ന ഭഗവാൻ മത്സ്യനെ കണ്ടപ്പോൾ, മനു അവന്റെ തലമുകളിലെ ശൃംഗത്തിൽ വിഭജിച്ച കയർ കെട്ടി.
मार्कण्डेय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic responsiveness: when a righteous person (Manu) remembers and follows divine instruction with faith and readiness, divine protection becomes effective through timely action. It also underscores disciplined obedience—Manu does not merely marvel at the miracle; he performs the practical step (binding the rope) required for rescue and order.
In Mārkaṇḍeya’s narration of the Manu–Matsya episode, the horned divine Fish appears in the ocean as promised. Manu recognizes the Lord’s form and, as part of the preparation for the coming catastrophe (the flood), he fastens a split rope to the Fish’s horn so that his vessel can be secured and guided.