Adhyaya 181
Karma, Preta-gati, and the Continuity of Phala (Mārkaṇḍeya’s Instruction)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya–Yudhiṣṭhira Saṃvāda (Karma-gati and Phala Discourse)
Vaiśaṃpāyana reports that Yudhiṣṭhira, observing his own fall from comfort and the rise of unethical Dhārtarāṣṭras, presses a technical question: if a person is the doer of auspicious and inauspicious acts and consumes their results, in what sense is there an overarching controller, and when/where do karmic residues operate—here, after death, or in another embodiment? Mārkaṇḍeya validates the inquiry and explains a moral-causal model: Prajāpati’s earlier order is described as one in which beings were pure and self-regulated; later, desire, anger, deceit, greed, and delusion lead to abandonment of higher states and repeated maturation of suffering through varied births. He then outlines continuity: at life’s end the body is relinquished, rebirth occurs without an “intermediate non-existence,” and one’s own karma follows like a shadow, fructifying as conditions of pleasure or pain and as observable auspicious/inauspicious traits. The teaching distinguishes the trajectory of the unwise from the superior path of the disciplined—marked by self-control, truth, study, and service—culminating in a comparative schema of who gains welfare in this world, the next, both, or neither.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—युधिष्ठिर अपने प्रिय भाई भीम को सर्प के शरीर में जकड़ा हुआ पाते हैं और उसी क्षण प्रश्नों की वर्षा से संकट का मूल जानना चाहते हैं। → भीम बताता है कि यह कोई साधारण नाग नहीं, राजर्षि नहुष है—अहंकार के पतन से सर्प-योनि में पड़ा हुआ। युधिष्ठिर और सर्प के बीच प्रश्नोत्तर आरम्भ होता है, जहाँ जीवन, सुख-दुःख और ‘जाति’ जैसे कठिन विषयों पर परीक्षा ली जाती है; भीम का जीवन उत्तरों पर टिका है। → युधिष्ठिर ‘जाति’ के प्रश्न पर निर्णायक तर्क रखता है—मनुष्यत्व में वर्ण-जाति का संकर और आचरण-संस्कार की प्रधानता; बिना संस्कार-वेदाध्ययन के मनुष्य शूद्रवत् है—यह मनु-निर्णय का संकेत देकर वह सर्प की बौद्धिक चुनौती को भेद देता है। → सर्प (नहुष) युधिष्ठिर के ज्ञान और विवेक को स्वीकार करता है—‘तुम सब जानने योग्य जानते हो’—और भीम को भक्षण करने का विचार त्यागकर उसे मुक्त करने की ओर प्रवृत्त होता है; संवाद से शाप-बंधन ढीला पड़ता है। → नहुष के उद्धार/शाप-निवृत्ति की शर्तें और मुक्त होने के बाद की परिणति अगले प्रसंग की ओर संकेत करती है।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! सर्पके शरीरसे बँधे हुए अपने प्रिय भाई भीमसेनके पास पहुँचकर परम बुद्धिमान् युधिष्ठिरने इस प्रकार पूछा--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! സർപ്പദേഹത്തിന്റെ ചുറ്റുപിണക്കങ്ങളിൽ ബന്ധിതനായ തന്റെ പ്രിയ സഹോദരൻ ഭീമസേനന്റെ അടുക്കൽ എത്തി പരമബുദ്ധിമാനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു—
Verse 2
कुन्तीमात: कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् । कश्षायं पर्वताभोगप्रतिम: पन्नगोत्तम:
യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു—“കുന്തീപുത്രാ! നീ എങ്ങനെ ഈ ആപത്തിൽ അകപ്പെട്ടു? പർവ്വതത്തോളം വിസ്തൃതിയുള്ള ഈ ശ്രേഷ്ഠനാഗൻ ആരാണ്?” അവിടെ ധർമ്മരാജനായ യുധിഷ്ഠിരനെ കണ്ട ഭീമസേനൻ, പിടിക്കപ്പെട്ടതു മുതൽ തുടർന്നുള്ള തന്റെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും വിശദമായി പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു।
Verse 3
स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रातरमग्रजम् । कथयामास तत् सर्व ग्रहणादि विचेष्टितम्
ധർമ്മരാജനായ യുധിഷ്ഠിരനെ കണ്ട ഭീമൻ തന്റെ അഗ്രജ സഹോദരന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, പിടിക്കപ്പെട്ടതു മുതൽ നടന്നതെല്ലാംയും തന്റെ എല്ലാ ശ്രമങ്ങളും പറഞ്ഞു കേൾപ്പിച്ചു।
Verse 4
भीम उवाच अयमार्य महासत्वो भक्षार्थ मां गृहीतवान् । नहुषो नाम राजर्षि: प्राणवानिव संस्थित:
ഭീമൻ പറഞ്ഞു—ആര്യാ! ഈ മഹാശക്തിയുള്ള സർപ്പരൂപധാരി എന്നെ ഭക്ഷണമാക്കാൻ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇദ്ദേഹം നഹുഷൻ എന്ന രാജർഷി; ഇവിടെ ജീവൻ ഉള്ളവനെന്നപോലെ ഇരിക്കുന്നു.
Verse 5
युधिछिर उवाच मुच्यतामयमायुष्मन् भ्राता मेडमितविक्रम: । वयमाहारमन्यं ते दास्याम: क्षुज्ञिवारणम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ആയുഷ്മാൻ! എന്റെ ഈ ദീപ്തപരാക്രമിയായ സഹോദരനെ വിട്ടയക്കുക. നിങ്ങളുടെ ക്ഷുധ നിവർത്തിക്കാൻ ഞങ്ങൾ മറ്റൊരു ആഹാരം നൽകാം.
Verse 6
सर्प उवाच आहाते राजपुत्रो5यं मया प्राप्तो मुखागतः । गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ രാജകുമാരൻ സ്വയം എന്റെ വായ്ക്കരികെ വന്ന് എന്റെ ആഹാരമായി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. നീ പോകുക; ഇവിടെ നിൽക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. അല്ലെങ്കിൽ നാളെയോടെ നീയും എന്റെ ഭക്ഷ്യമായേക്കും.
Verse 7
व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो व्रजेत् स मे भक्षो भवेत् तात त्वं चापि विषये मम
സർപ്പം പറഞ്ഞു—മഹാബാഹോ! ഇതാണ് എന്റെ വ്രതം: എന്റെ അധീനഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവൻ എന്റെ ഭക്ഷ്യമായിരിക്കും. താതാ! നീയും ഇപ്പോൾ എന്റെ അതിർത്തിക്കുള്ളിലായിരിക്കുന്നു.
Verse 8
चिरेणाद्य मया55हार: प्राप्तोडयमनुजस्तव । नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाड्क्षये
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ദീർഘകാല ഉപവാസത്തിന് ശേഷം ഇന്ന് നിന്റെ ഇളയ സഹോദരൻ എനിക്ക് ആഹാരമായി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഞാൻ അവനെ വിട്ടയക്കില്ല; പകരം മറ്റൊരു ആഹാരവും ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
Verse 9
युधिष्ठिर उवाच देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान् यदि । सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिर: । किमर्थ च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजड़म
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! നീ ദേവനോ ദൈത്യനോ, അല്ലെങ്കിൽ സത്യത്തിൽ സർപ്പമോ? സത്യം പറയുക; യുധിഷ്ഠിരൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു. ഹേ മഹാഭുജംഗമേ! എന്തു കാരണത്താൽ നീ ഭീമസേനനെ വിഴുങ്ങി?
Verse 10
किमाह्त्य विदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद् भुजड़म् । किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुज्चेद् भवानिमम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭുജംഗമേ! നിന്നെ പ്രസന്നിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ എന്ത് കൊണ്ടുവരണം, അല്ലെങ്കിൽ ഏതു ജ്ഞാനം നിന്നെ അറിയിക്കണം? ഞാൻ ഏതു ആഹാരം അർപ്പിക്കണം, അല്ലെങ്കിൽ ഏതു ഉപായത്താൽ നീ ഇവനെ വിട്ടയക്കും?
Verse 11
सर्प उवाच नहुषो नाम राजाहमासं पूर्वस्तवानघ । प्रथित: पजचम: सोमादायो: पुत्रो नराधिप
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ പാപരഹിത രാജാവേ! മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ നിന്റെ പ്രസിദ്ധ പൂർവ്വികനായ നഹുഷൻ എന്ന രാജാവായിരുന്നു. ഹേ നരാധിപാ! സോമവംശത്തിൽ ആയുവിന്റെ പുത്രനായി, അഞ്ചാം തലമുറയായി ഞാൻ പ്രസിദ്ധൻ.
Verse 12
क्रतुभिस्तपसा चैव स्वाध्यायेन दमेन च । त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्र॑ प्राप्तोडहं विक्रमेण च
സർപ്പം പറഞ്ഞു—യാഗങ്ങൾ, തപസ്സ്, സ്വാധ്യായം, ദമം (ഇന്ദ്രിയനിയമനം) എന്നിവയാൽ ഞാൻ തടസ്സമില്ലാതെ ത്രിലോകൈശ്വര്യം നേടി; എന്റെ സ്വന്തം പരാക്രമത്താലും അതു കൈവരിച്ചു.
Verse 13
तदैश्वर्य समासाद्य दर्पो मामगमत् तदा । सहसं हि द्विजातीनामुवाह शिबिकां मम
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ആ ഐശ്വര്യം കൈവന്നപ്പോൾ അഹങ്കാരം എന്നെ പിടികൂടി. ആയിരം ദ്വിജന്മാരെ (ബ്രാഹ്മണരെ) കൊണ്ട് എന്റെ ശിബിക വഹിപ്പിച്ചു.
Verse 14
ऐश्वर्यमदमत्तो5हमवमन्य ततो द्विजान् । इमामगस्त्येन दशामानीत: पृथिवीपते
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഐശ്വര്യവും ശക്തിയും നൽകിയ അഹങ്കാരമദത്തിൽ ഞാൻ ഉന്മത്തനായി ദ്വിജന്മാരെ അവമാനിച്ചു. ഹേ ഭൂമിപതേ! മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ എന്നെ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കി. ധനമദത്തിൽ ഞാൻ സഹസ്രം ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ എന്റെ പല്ലക്കി ചുമപ്പിച്ചു; പിന്നെ അതേ ഐശ്വര്യമദത്തിൽ പല ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും അപമാനിച്ചു. അതിൽ ക്രുദ്ധനായ മഹർഷി അഗസ്ത്യൻ എന്നെ ഈ ദശയിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. പാണ്ഡുനന്ദന രാജാവേ! ആ മഹാത്മാവിന്റെ കൃപകൊണ്ട് ഇന്നുവരെ എന്റെ സ്മൃതിയും വിവേകവും എന്നെ വിട്ടുപോയിട്ടില്ല—എന്റെ ബോധം യഥാതഥമായി നിലനിൽക്കുന്നു.
Verse 15
न तु मामजहात् प्रज्ञा यावदद्येति पाण्डव | तस्यैवानुग्रहाद् राजन्नगस्त्यस्य महात्मन:
എന്നാൽ ഹേ പാണ്ഡവാ! ഇന്നുവരെ എന്റെ പ്രജ്ഞ എന്നെ വിട്ടുപോയിട്ടില്ല. ഹേ രാജാവേ! ഇതെല്ലാം മഹാത്മാവ് അഗസ്ത്യന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ്.
Verse 16
षष्ठे काले मया55हार: प्राप्तोड्यमनुजस्तव । नाहमेन॑ विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये
ഋഷിയുടെ ശാപപ്രകാരം ആറാമത്തെ നിശ്ചിത സമയത്ത് നിന്റെ ഈ ഇളയ സഹോദരൻ എനിക്ക് ആഹാരമായി ലഭിച്ചിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ അവനെ വിട്ടുകൊടുക്കുകയില്ല; അവന്റെ പകരം മറ്റൊരു ആഹാരവും എനിക്ക് വേണ്ട.
Verse 17
प्रश्नानुच्चारितानद्य व्याहरिष्यसि चेन्मम । अथ पश्चाद् विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वकोदरम्
എന്നാൽ ഒരു വ്യവസ്ഥ—ഇന്ന് ഞാൻ ഉന്നയിച്ച ചോദ്യങ്ങൾക്ക് നീ ഉത്തരം പറഞ്ഞാൽ, അതിന് ശേഷം ഞാൻ നിന്റെ സഹോദരൻ വകോദരൻ (ഭീമൻ)നെ വിട്ടയക്കും.
Verse 18
युधिछिर उवाच ब्रृहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वच: । अपि चेच्छकनुयां प्रीतिमाहर्तु ते भुजज्म
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! നിനക്കിഷ്ടമുള്ളതു പോലെ ചോദിക്ക; നിന്റെ വാക്കുകൾക്ക് ഞാൻ മറുപടി പറയും. ഹേ ഭുജംഗമേ! കഴിയുമെങ്കിൽ നിന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാനും ഞാൻ ശ്രമിക്കും.
Verse 19
वेद्यं च ब्राह्मणेनेह तद् भवान् वेत्ति केवलम् | सर्पराज ततः: श्र॒त्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वच:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പരാജാ! ഈ ലോകത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ അറിയേണ്ടത് മുഴുവനായും നീ ഒരുത്തനേ അറിയുന്നു. ഇത് കേട്ട ശേഷം, ഹേ സർപ്പരാജാ, നിന്റെ വചനങ്ങൾക്കു (ചോദ്യങ്ങൾക്കു) ഞാൻ മറുപടി പറയും.
Verse 20
सर्प उवाच ब्राह्मण: को भवेद् राजन् वेद्यं कि च युधिष्ठिर । ब्रवीह्मतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनुमिमीमहे
സർപ്പം പറഞ്ഞു—രാജൻ യുധിഷ്ഠിരാ! യഥാർത്ഥത്തിൽ ബ്രാഹ്മണൻ ആരാണ്? അവൻ അറിയേണ്ട തത്ത്വം എന്താണ്? പറയുക; നിന്റെ വചനങ്ങളിൽ നിന്ന് നീ അത്യന്തം ബുദ്ധിമാനാണെന്ന് ഞാൻ അനുമാനിക്കുന്നു.
Verse 21
युधिछिर उवाच सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा । दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र स ब्राह्मण इति स्मृत:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നാഗേന്ദ്രാ! സത്യം, ദാനം, ക്ഷമ, ശീലം, അനൃശംസ്യം (ക്രൂരതയുടെ അഭാവം), തപസ്സ്, ദയ—ഈ ഗുണങ്ങൾ ആരിൽ കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവനെയാണ് ബ്രാഹ്മണൻ എന്നു സ്മൃതി പറയുന്നു.
Verse 22
वेद्य॑ सर्प परं ब्रह्म निर्दुः:खमसुखं च यत् । यत्र गत्वा न शोचन्ति भवत: कि विवक्षितम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പാ! അറിയേണ്ട തത്ത്വം പരബ്രഹ്മമാണ്; അത് ദുഃഖസുഖങ്ങൾക്ക് അതീതം. അതിനെ പ്രാപിച്ചാൽ (അഥവാ സാക്ഷാത്കരിച്ചാൽ) മനുഷ്യൻ ശോകിക്കുന്നില്ല. പറയുക, ഹേ സർപ്പാ, ഈ വിഷയത്തിൽ ഇനി നിന്റെ ഉദ്ദേശം എന്ത്?
Verse 23
सर्प उवाच चातुर्वर्ण्य प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि | शूद्रेष्वपि च सत्यं च दानमक्रोध एव च । आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिछिर
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ യുധിഷ്ഠിരാ! ചാതുർവർണ്യത്തിന്റെ മാനദണ്ഡവും സത്യമാണ്; ബ്രഹ്മവും സത്യമാണ്—ഇവ എല്ലാം നാലു വർണങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനാണ്. ശൂദ്രന്മാരിലും സത്യം, ദാനം, അക്രോധം കാണപ്പെടുന്നു; അതുപോലെ അനൃശംസ്യം, അഹിംസ, ദയയും. സദ്ഗുണം ജന്മത്തിൽ മാത്രം ഒതുങ്ങുന്നില്ല.
Verse 24
वेद्यं यच्चात्र निर्दुः:खमसुखं च नराधिप । ताभ्यां हीन॑ पद चान्यन्न तदस्तीति लक्षये
സർപ്പം പറഞ്ഞു—ഹേ നരാധിപാ! ഇവിടെ നീ ജ്ഞേയതത്ത്വത്തെ ദുഃഖവും സുഖവും അതീതമെന്ന് പറഞ്ഞുവല്ലോ; എന്നാൽ ആ രണ്ടിലും നിന്നു പൂർണ്ണമായി വേറിട്ട മറ്റൊരു നിലയോ സത്തയോ എനിക്ക് കാണുന്നില്ല. ദുഃഖ-സുഖരഹിതമായ ഒന്നും ഉണ്ടെന്നു ഞാൻ ഗ്രഹിക്കുന്നില്ല।
Verse 25
युधिछिर उवाच शूद्रे तु यद् भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मण:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ശൂദ്രനിൽ സത്യാദി ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി, ദ്വിജനിൽ അവ ഇല്ലെങ്കിൽ, ആ ശൂദ്രൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ശൂദ്രനല്ല; ആ ബ്രാഹ്മണനും യഥാർത്ഥത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനല്ല. ഹേ സർപ്പമേ! സത്യാദി ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളവനെയാണ് ബ്രാഹ്മണനെന്ന് തിരിച്ചറിയേണ്ടത്; അവ ഇല്ലാത്തവനെ ശൂദ്രനെന്ന് വിളിക്കണം।
Verse 26
यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मण: स्मृतः । यत्रैतन्न भवेत् सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! സത്യാദി ലക്ഷണങ്ങളാൽ അടയാളപ്പെടുന്ന ഈ വൃത്തം എവിടെ കാണപ്പെടുന്നുവോ, അവനെയാണ് ബ്രാഹ്മണനെന്ന് സ്മൃതികൾ പറയുന്നു; എവിടെ അത് ഇല്ലയോ, ഹേ സർപ്പമേ, അവനെ ശൂദ്രനെന്ന് നിർദ്ദേശിക്കണം।
Verse 27
यत् पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतीति च । ताभ्यां हीनमतो<न्यत्र पदमस्तीति चेदपि
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—നീ പറഞ്ഞത് പോലെ, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു വേറിട്ട മറ്റൊരു ജ്ഞേയതത്ത്വം ഇല്ലെന്നത് സാധാരണ അനുഭവത്തിന്റെ പരിധിയിൽ ശരിയാകാം; കാരണം അനുഭവലോകത്തിൽ സുഖ-ദുഃഖശൂന്യമായ ഒന്നുമില്ല. എങ്കിലും അവയ്ക്കതീതമായി ഒരു ‘പദം’ ഉണ്ട്. ഹിമത്തിൽ ഉഷ്ണത ഇല്ലാത്തതുപോലെയും അഗ്നിയിൽ ശീതളത ഇല്ലാത്തതുപോലെയും, ആ ജ്ഞേയപദം യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഖദുഃഖരഹിതമാണ്. ഹേ നാഗരാജാ! ഇതാണ് എന്റെ ബോധം; നീ ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ സ്വീകരിക്കട്ടെ।
Verse 28
एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं॑ न विद्यते | यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സർപ്പമേ! ജ്ഞേയവസ്തുക്കളിൽ സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു പൂർണ്ണമായി വേറിട്ട ഒന്നുമില്ലെന്ന നിന്റെ അഭിപ്രായം ശരിയാണ്; ശീതവും ഉഷ്ണവും തമ്മിലുള്ള ഇടയിൽ ഉഷ്ണതയും ഇല്ല, ശീതളതയും ഇല്ല എന്നതുപോലെ. എങ്കിലും ഒരു പരമ ജ്ഞേയപദം ഉണ്ട്; അത് യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഖദുഃഖവിവർജിതമാണ്. ഇതാണ് എന്റെ നിശ്ചിത ബുദ്ധി; നീ ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ സ്വീകരിക്കട്ടെ।
Verse 29
एवं वै सुखदु:खाभ्यां हीनमस्ति पद क्वचित् | एषा मम मति: सर्प यथा वा मन्यते भवान्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ സർപ്പാ! സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു പൂർണ്ണമായി ശൂന്യമായൊരു അവസ്ഥ എവിടെയെങ്കിലും ഉണ്ടോ? ഇതാണ് എന്റെ ധാരണ—എന്നാൽ നിങ്ങൾ എങ്ങനെ കരുതുന്നുവോ അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ. സാധാരണ അനുഭവത്തിൽ സുഖദുഃഖങ്ങൾ മുഴുവനായി ഇല്ലാത്തതു ഒന്നും കാണുന്നില്ല; എങ്കിലും അവയ്ക്കതീതമായൊരു ‘പദം’ ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ഹിമത്തിൽ ഉഷ്ണതയില്ല, അഗ്നിയിൽ ശീതളതയില്ല; അതുപോലെ അറിയപ്പെടേണ്ട ആ പരമപദം യഥാർത്ഥത്തിൽ സുഖദുഃഖരഹിതമാണ്. നാഗരാജാ! ഇതാണ് എന്റെ ഉറച്ച അഭിപ്രായം; നിങ്ങൾ ഇച്ഛിക്കുന്നപോലെ തീരുമാനിക്കൂ.
Verse 30
सर्प उवाच यदि ते वृत्ततो राजन ब्राह्मण: प्रसमीक्षित: । वृथा जातिस्तदा<<युष्मन् कृतियविन्न विद्यते
സർപ്പം പറഞ്ഞു— ഹേ രാജാവേ! ബ്രാഹ്മണനെ ആചാരമാത്രം കൊണ്ടു തന്നെ പരിശോധിക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഹേ മഹാനേ, അതിനനുസരിച്ചുള്ള കർമ്മം ഇല്ലാത്തിടത്ത് ജന്മജാതി വ്യർത്ഥമാകുന്നു.
Verse 31
युधिछिर उवाच जातिरत्र महासर्प मनुष्यत्वे महामते | संकरात् सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मति:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഹേ മഹാസർപ്പാ, ഹേ മഹാമതേ! മനുഷ്യരിൽ ജാതി നിർണ്ണയിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം; കാരണം ഇപ്പോൾ എല്ലാ വർണങ്ങളുടെയും പരസ്പര സംകരം നടക്കുന്നു—ഇതാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം.
Verse 32
सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति सदा नरा: | वाड्मैथुनमथो जन्म मरणं च सम॑ नृणाम्
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— എല്ലാ മനുഷ്യരും എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ വിഭാഗങ്ങളിലെ സ്ത്രീകളിൽ നിന്നുമാണ് സന്താനം ജനിപ്പിക്കുന്നത്. വാക്ക്, മൈഥുനം, അതുപോലെ ജനനവും മരണവും—ഇവ മനുഷ്യരിൽ ഒരുപോലെ തന്നെയാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ തത്ത്വദർശികൾ ശീലവും സ്വഭാവവും തന്നെയാണ് പ്രധാനമെന്ന് കരുതി, അതിനെയേ നിർണ്ണായക മാനദണ്ഡമാക്കുന്നു.
Verse 33
इदमार्ष प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि । तस्माच्छील प्रधानेष्टं विदुर्ये तत््वदर्शिन:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു— ഇവിടെയും ഒരു ആർഷപ്രമാണമുണ്ട്—ശ്രുതിയിലെ ‘യേ യജാമഹേ’ എന്ന വാക്യം, അർത്ഥം ‘ഞങ്ങൾ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു’; ജന്മാധിഷ്ഠിത ജാതിയെ കർശനമായി നിശ്ചയിക്കാതെ പൊതുവായി തന്നെ അത് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തത്ത്വദർശികളായ പണ്ഡിതർ ശീല-ചരിത്രത്തെയേ പ്രധാനമെന്ന് കരുതി, അതിനെയേ ഇഷ്ടമെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 34
प्राइनाभिवर्धनात् पुंसो जातकर्म विधीयते । तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മനുഷ്യന്റെ പ്രാണശക്തി പോഷിക്കപ്പെടുകയും വർധിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ ‘ജാതകർമ്മ’ എന്ന സംസ്കാരം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ആ സന്ദർഭത്തിൽ സാവിത്രി (ഗായത്രി) അവന്റെ മാതാവായും, ആചാര്യൻ അവന്റെ പിതാവായും പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 35
जब बालकका जन्म होता है, तब नालच्छेदनके पूर्व उसका जातकर्म-संस्कार किया जाता है। उसमें उसकी माता सावित्री कहलाती है और पिता आचार्य ।।
വേദത്തിൽ ‘ജനനം’—അഥവാ വേദാധ്യയനത്തിനുള്ള ദീക്ഷ—ലഭിക്കുന്നതുവരെ ഒരാൾ ശൂദ്രസമനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ഈ വിഷയത്തിൽ ബുദ്ധിസംശയം ഉയർന്നപ്പോൾ സ്വായംഭുവ മനു നിയമം പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 36
कृतकृत्या: पुनर्वर्णा यदि वृत्तं न विद्यते । संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान् प्रसमीक्षित:
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—എല്ലാം യഥാവിധി പൂർത്തിയാക്കിയിട്ടും സംഭവവിവരം വ്യക്തമാകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഹേ നാഗേന്ദ്രാ, ഇവിടെ ശക്തമായ ‘സങ്കര’ (കലർച്ചജന്യ ആശയക്കുഴപ്പം) കാരണത്തെ സൂക്ഷ്മമായി പരിശോധിക്കണം.
Verse 37
जबतक बालकका संस्कार करके उसे वेदका स्वाध्याय न कराया जाय
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ബാലന്റെ സംസ്കാരങ്ങൾ നടത്തി എങ്കിലും അവനെ വേദസ്വാധ്യായത്തിലേക്ക് (ശാസ്ത്രീയ വേദപഠനം) നിയോഗിക്കാത്തതുവരെ അവൻ ശൂദ്രസമനാണ്. ജാതിസ്ഥിതിയെക്കുറിച്ച് സംശയം ഉയർന്നാൽ സ്വായംഭുവ മനു ഇതേ വിധി പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഹേ നാഗരാജാ! വൈദിക സംസ്കാരങ്ങളും വേദാധ്യയനവും ഉണ്ടായിട്ടും ബ്രാഹ്മണാദി വർണങ്ങൾക്ക് യോജിച്ച ശീലം, സദാചാരം എന്നിവ ഉദിക്കാതിരുന്നാൽ, ആലോചിച്ച് അവനിൽ ശക്തമായ വർണസങ്കരം (കലർച്ച-കുഴപ്പം) ഉണ്ടെന്ന് നിശ്ചയിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ മഹാസർപ്പാ, ഹേ ഭുജഗോത്തമാ—സംസ്കാരത്തോടൊപ്പം സദാചാരവും ഉള്ളവനെയേ ഞാൻ ബ്രാഹ്മണൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; ഇത് ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞതാണ്.
Verse 38
सर्प उवाच श्रुतं विदितवेद्यस्थ तव वाक्य युधिष्ठिर । भक्षयेयमहं कस्माद् भ्रातरं ते वकोदरम्
സർപ്പം പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരാ! നിന്റെ വാക്കുകൾ ഞാൻ കേട്ടിരിക്കുന്നു; അറിയേണ്ടതിൽ നീ ഉറച്ചവൻ. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഞാൻ നിന്റെ സഹോദരൻ വകോദരൻ ഭീമനെ എന്തിന് ഭക്ഷിക്കണം?
Verse 180
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि युधिष्ठिरसर्पसंवादे अशीत्यधिकशततमोडयाय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें युधिष्टिरसर्पसंवादाविषयक एक सौ अस्सीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ ആജഗരപർവത്തിൽ യുധിഷ്ഠിരനും സർപ്പനും തമ്മിലുള്ള സംവാദം സമാപിച്ചു; ഇതോടെ നൂറ്റി എൺപതാം അധ്യായവും പൂർത്തിയായി.
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira’s dilemma is whether suffering is merely imposed by an external controller or is primarily the consequence of personal and collective moral agency—i.e., how responsibility is assigned for pleasure and pain amid apparent injustice.
The chapter teaches continuity of moral causation: actions accumulate and accompany the agent across death and rebirth, while disciplined conduct (restraint, truth, study, and teacher-service) is presented as a higher trajectory that stabilizes welfare across worlds.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter embeds a meta-claim: correct understanding of karma-gati reduces doubt and supports steadiness (sthiti) in adversity, positioning insight itself as a functional benefit within the dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.