Adhyaya 178
Nahūṣa as Ajagara: Virtue Hierarchy, Karmic Gati, and the Psychology of Mind–Intellect
Upa-parva: Ajagara–Nahūṣa Saṃvāda (Dialogue with the Python/Serpent Nahūṣa)
Chapter 178 presents a multi-part discourse between Yudhiṣṭhira and a serpent (later disclosed as Nahūṣa). The exchange begins with an ethical inquiry: which actions yield the highest destination (anuttamā gati). The serpent proposes a compact program—giving to the worthy, speaking pleasantly, speaking truth, and remaining devoted to non-violence—then elaborates a contextual hierarchy among dāna, satya, priya-vākya, and ahiṃsā based on the gravity of the task at hand. Yudhiṣṭhira next asks about the certainty of karmic results and how an embodied or disembodied agent experiences objects; the serpent outlines three primary trajectories (human, heavenly, and animal births) conditioned by conduct, contrasting ahiṃsā-aligned causes with desire–anger–violence–greed that precipitate regression. The dialogue then turns technical: perception is mediated sequentially through mind (manas), with intellect (buddhi) generating discriminations; simultaneous grasping of all sense-objects is rejected. The serpent locates the self’s operative focus ‘between the eyebrows’ as a figurative seat for cognitive coordination. Finally, Nahūṣa recounts his fall from celestial privilege through pride, Agastya’s curse, and release through Yudhiṣṭhira’s dharmic conversation; the chapter closes by affirming that ethical disciplines—not birth—are the true means, and Bhīma is declared safe as Nahūṣa returns to heaven.
Chapter Arc: गन्धमादन से आगे बढ़ते हुए पाण्डवों की दृष्टि श्वेत-मेघ-प्रभ कैलास पर पड़ती है—और वनवास की कठोरता के बीच एक दिव्य शिखर उन्हें फिर से आशा और हर्ष देता है। → कैलास-दर्शन के उल्लास के साथ यात्रा का विस्तार होता है: वे कुबेर-प्रिय प्रदेशों, चैत्ररथ-सम वन-वैभव और सरस्वती-तट की रमणीयता में प्रवेश करते हैं; पर यह सौन्दर्य केवल विश्राम नहीं—वनवास के बारहवें वर्ष की दहलीज़ पर समय का दबाव और धर्म-पालन की कसौटी भी साथ चलती है। → सरस्वती-तट के निकट वह प्रसंग स्मरण में उभरता है जहाँ वृकोदर (भीम) ग्राह से जकड़े जाते हैं और धर्मराज युधिष्ठिर अपने तेज, धैर्य और धर्म-निष्ठा से संकट का निराकरण करते हैं—वन के सौन्दर्य के बीच अचानक जीवन-मरण का तीखा मोड़। → वृषपर्वा से भेंट और सत्कार से उनका शोक-मोह दूर होता है; चैत्ररथ-प्रकाश वन में वे एक संवत्सर तक मृगया-प्रधान जीवन बिताते हैं और फिर बारहवें वर्ष के समीप आते हुए तप, श्री और संयम से युक्त होकर आगे बढ़ते हैं। → बारहवें वर्ष का वन-विहार पूर्णता की ओर है—अज्ञातवास और आगामी परीक्षा की छाया सरस्वती-तट की शान्ति पर धीरे-धीरे उतरती है।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें गन्धमादनसे प्रस्थानविषयक एक सौ छिह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७६ ॥/ हि न हुक है सप्तसप्तत्याधेकशततमोब< ध्याय: पाण्डवोंका गन्धमादनसे ह6/26:३40 4" 88:44 और विशाखयूप वनमें होते हुए सरस्वती-तटवर्ती द्वैतवनमें प्रवेश वैशम्पायन उवाच नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं दिशां गजै: किन्नरपक्षिभिश्न सुखं निवासं जहतां हि तेषां न प्रीतिरासीद् भरतर्षभाणाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! പർവ്വതശ്രേഷ്ഠനായ ഗന്ധമാദനം അനേകം ജലപാതങ്ങളാൽ ശോഭിതവും ദിഗ്ഗജങ്ങൾ, കിന്നരർ, പക്ഷികൾ എന്നിവരാൽ സേവിതവുമായിരുന്നതിനാൽ പാണ്ഡവർക്ക് സുഖകരമായ വാസസ്ഥലമായിരുന്നു. എന്നാൽ ആ ശാന്തമായ ആശ്രയം വിട്ടുപോകേണ്ടിവന്നപ്പോൾ അവരുടെ ഹൃദയം ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞില്ല.
Verse 2
ततस्तु तेषां पुनरेव हर्ष: कैलासमालोक्य महान् बभूव कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां महीधरं वारिधरप्रकाशम्
അതിനുശേഷം കൈലാസപർവ്വതം ദർശിച്ചതോടെ അവരുടെ ഉള്ളിൽ വീണ്ടും മഹാനന്ദം ഉദിച്ചു. കുബേരന് പ്രിയമായ ആ പർവ്വതം ഭരതശ്രേഷ്ഠർക്കു മഴമേഘംപോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന മഹാശിഖരമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 3
तत्पश्चात् कुबेरके प्रिय भूधर कैलाशको, जो श्वेत बादलोंके समान प्रकाशित हो रहा था, देखकर भरतकुलभूषण पाण्बुपुत्रोंकोी पुनः महान् हर्ष प्राप्त हुआ ।।
പിന്നീട് കുബേരന് പ്രിയമായ, വെളുത്ത മേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന കൈലാസം കണ്ടപ്പോൾ ഭരതകുലഭൂഷണരായ പാണ്ഡുപുത്രന്മാർക്ക് വീണ്ടും മഹാനന്ദം ലഭിച്ചു. കൈയിൽ ഖഡ്ഗവും ധനുസ്സും ധരിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠ വീരർ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങൾ, പർവ്വതങ്ങളുടെ ഇടുങ്ങിയ കടവുകൾ, മാൻകൂട്ടങ്ങൾ, പർവ്വതനദികൾ കടക്കാൻ ഒരുക്കിയ പാലങ്ങളുടെ നിര, അനേകം ജലപാതങ്ങൾ, ഇടയ്ക്കിടെയുള്ള താഴ്ന്ന നിലങ്ങൾ എന്നിവ നോക്കിക്കൊണ്ട് മുന്നേറി. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ആനകളും നിറഞ്ഞ വിശാല വനങ്ങളെ ഒന്നിന് പിന്നാലെ നിരീക്ഷിച്ച് അവർ ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ യാത്ര തുടർന്നു.
Verse 4
तथैव चान्यानि महावनानि मृगद्धिजानेकपसेवितानि आलोकयन्तो$भिययु: प्रतीता- स्ते धन्विन: खड्गधरा नराग्रया:
അതുപോലെ തന്നെ ധനുസ്സും ഖഡ്ഗവും ധരിച്ച ആ നരശ്രേഷ്ഠ പാണ്ഡവർ മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ആനകളും നിറഞ്ഞ മറ്റു മഹാവനങ്ങളെ നോക്കിക്കൊണ്ട് दृഢനിശ്ചയത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 5
वनानि रम्याणि नदी: सरांसि गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासा: सततं बभूवु- दिवानिशं प्राप्प नरर्षभाणाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ആ നരർഷഭരായ പാണ്ഡവർക്ക് മനോഹരമായ വനങ്ങൾ, നദീതീരങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, പർവ്വതഗുഹകളും ശൈലഗഹ്വരങ്ങളും തന്നെയായിരുന്നു സ്ഥിരമായ വാസസ്ഥലങ്ങൾ. അവർ പകലും രാത്രിയും സഞ്ചരിച്ച്, വീണ്ടും വീണ്ടും ഇത്തരത്തിലുള്ള വന്യാശ്രയങ്ങളിൽ അഭയം തേടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
Verse 6
ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम् आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते तमाश्रमाग्रयं वृषपर्वणस्तु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവർ പലവട്ടം ദുർഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ കഷ്ടത്തോടെ വസിച്ച്, അചിന്ത്യരൂപമായ കൈലാസപർവ്വതം കടന്ന്, വീണ്ടും വൃഷപർവ രാജാവിന്റെ അത്യന്തം മനോഹരമായ ആ ശ്രേഷ്ഠാശ്രമത്തിലെത്തി।
Verse 7
समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहा: शशंसिरे विस्तरश: प्रवासं गिरौ यथावद् वृषपर्वणस्ते
വൃഷപർവ രാജാവിനെ കണ്ടുമുട്ടി അവർ അദ്ദേഹത്താൽ വിധിപൂർവ്വം ആദരിക്കപ്പെട്ടു; അവരുടെ മോഹവും നീങ്ങി. പിന്നെ പർവ്വതത്തിലെ തങ്ങളുടെ പ്രവാസവൃത്താന്തം സംഭവിച്ചതുപോലെ തന്നെ വിശദമായി ആ വൃഷപർവനോട് അറിയിച്ചു।
Verse 8
वहाँ राजा वृषपर्वासे मिलकर और उनसे भलीभाँति पूजित होकर उन सबका शोक- मोह दूर हो गया। फिर उन्होंने वृषपर्वासे गन्धमादन पर्वतपर अपने रहनेके वृत्तान्तका यथार्थरूपसे एवं विस्तारपूर्वक वर्णन किया ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരും മഹർഷിമാരും സേവിക്കുന്ന ആ പുണ്യാശ്രമത്തിൽ അവർ ഒരു രാത്രി സുഖത്തോടെ പാർത്തു. പിന്നെ ആ വീരന്മാർ എളുപ്പത്തിൽ വിശാലമായ ബദരിയിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു; അവിടെ വീണ്ടും സമാധാനത്തോടെ വസിച്ചു।
Verse 9
ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा नारायणस्थानगता: समग्रा: कुबेरकान्तां नलिनीं विशोका: सम्पश्यमाना: सुरसिद्धजुष्टाम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പിന്നീട് ആ മഹാനുഭാവർ എല്ലാവരും നാരായണന്റെ പുണ്യസ്ഥാനത്തെത്തി അവിടെ ഒരുമിച്ച് പാർത്തു. ശോകരഹിതരായി അവർ കുബേരന് പ്രിയമായ നലിനീ തടാകം ദർശിച്ചു; അത് ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും സേവിക്കുന്നതാണ്।
Verse 10
तत्पश्चात् वहाँ भगवान् नर-नारायणके क्षेत्रमें आकर सभी महानुभाव पाण्डवोंने सुखपूर्वक निवास किया और शोकरहित हो कुबेरकी उस प्रिय पुष्करिणीका दर्शन किया, जिसका सेवन देवता और सिद्ध पुरुष किया करते हैं ।।
അതിനുശേഷം അവർ ഭഗവാൻ നര-നാരായണരുടെ ക്ഷേത്രപ്രദേശത്തെത്തി സുഖത്തോടെ വസിച്ചു; ശോകരഹിതരായി ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും സേവിക്കുന്ന കുബേരന് പ്രിയമായ ആ പുഷ്കരിണി ദർശിച്ചു. ആ നലിനീ കണ്ടപ്പോൾ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡുപുത്രർ ദുഃഖം നീങ്ങി അവിടെ അങ്ങനെ ആനന്ദിച്ചു—മലിനതയറ്റ ബ്രഹ്മർഷികൾ ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനവനത്തിൽ സന്തോഷത്തോടെ വിഹരിക്കുന്നതുപോലെ।
Verse 11
ततः क्रमेणोपययुर्न॒वीरा यथागतेनैव पथा समग्रा: विहृत्य मासं सुखिनो बदर्या किरातराज्ञो विषयं सुबाहो:
അതിനുശേഷം ആ എല്ലാ വീരന്മാരും തങ്ങൾ വന്ന അതേ വഴിയിലൂടെ ക്രമമായി പുറപ്പെട്ടു. ബദരിയിൽ ഒരു മാസം സുഖമായി വിശ്രമിച്ച് വിഹരിച്ച ശേഷം അവർ കിരാതരാജൻ സുബാഹുവിന്റെ ദേശത്തേക്ക് നീങ്ങി.
Verse 12
पीनांस्तुषारान् दरदांश्व॒ सर्वान् देशान् कुलिन्दस्य च भूमिरत्नान् अतीत्य दुर्ग हिमवत्प्रदेशं पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नुवीरा:
തുഷാര, ദരദ, കുലിന്ദ എന്നീ ധാന്യധനസമൃദ്ധവും ഭൂമിജ രത്നസമ്പന്നവുമായ ദേശങ്ങൾ കടന്ന്, ഹിമവാന്റെ ദുർഗ്ഗമ പ്രദേശങ്ങൾ തരണം ചെയ്ത് ആ വീരന്മാർ രാജാവ് സുബാഹുവിന്റെ നഗരം കണ്ടു.
Verse 13
श्रुत्वा च तान् पार्थिवपुत्रपौत्रान् प्राप्तान् सुबाहुर्विषये समग्रान् प्रत्युद्ययौ प्रीतियुत: स राजा त॑ चाभ्यनन्दन् वृषभा: कुरूणाम्
രാജാവ് സുബാഹു, രാജപുത്രന്മാരും രാജപൗത്രന്മാരുമായ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും തന്റെ രാജ്യപരിധിയിൽ എത്തിയതായി കേട്ടപ്പോൾ, ആനന്ദത്തോടെ നഗരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു അവരെ വരവേറ്റു. കുരുക്കളുടെ ശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ മുതലായവരും അദ്ദേഹത്തെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു.
Verse 14
समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते सूतैर्विशोकप्रमुखैश्न सर्वे सहेन्द्रसेनै: परिचारिकैश्न पौरोगवैर्ये च महानसस्था:
രാജാവ് സുബാഹുവിനെ കണ്ടുമുട്ടിയ ശേഷം, അവർ എല്ലാവരും വിശോകൻ മുതലായ സാരഥിമാരെയും, ഇന്ദ്രസേനൻ മുതലായ പരിചാരകരെയും, മുൻനിര സേവകരെയും, രാജമഹാനസത്തിൽ (അടുക്കളയിൽ) നിയുക്തരായവരെയും കൂടി കണ്ടുമുട്ടി.
Verse 15
सुखोषितास्तत्र त एकरात्र॑ सूतान् समादाय रथांश्व सर्वान् घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ततोभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम्
അവിടെ അവർ ഒരു രാത്രി സുഖമായി പാർത്തു. പിന്നെ എല്ലാ സാരഥിമാരെയും രഥങ്ങളെയും അശ്വങ്ങളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, അനുചരന്മാരോടുകൂടി ഘടോത്കചനെ യാത്രയാക്കി, യമുനയുടെ ഉദ്ഗമസ്ഥാനം ഉള്ള ആ പർവ്വതരാജന്റെ ദിശയിൽ അവർ പുറപ്പെട്ടു.
Verse 16
तस्मिन् गिरौ प्रस्नरवणोपपन्न- हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ विशाखयूपं समुपेत्य चक्ु- स्तदा निवासं पुरुषप्रवीरा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചാട്ടുപുഴകളുടെ മുഴക്കത്തോടെ നിറഞ്ഞ ആ പർവതത്തിൽ ഹിമം മേലങ്കിപോലെ ചരിവുകളിൽ വിരിഞ്ഞിരുന്നു; ശിഖരം അരുണവും പാണ്ഡുരവും കലർന്ന വർണത്തിൽ ദീപ്തമായിരുന്നു. പുരുഷപ്രവീരന്മാരായ പാണ്ഡവർ ‘വിശാഖയൂപ’ എന്ന വനത്തിലെത്തി, അന്നേ സമയം അവിടെ വാസമുറപ്പിച്ചു.
Verse 17
वराहनानामृगपक्षिजुष्ट महावन चैत्ररथप्रकाशम् शिवेन पार्था मृगयाप्रधाना: संवत्सरं तत्र वने विजहुः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാവനം ചൈത്രരഥവനത്തെപ്പോലെ ദീപ്തവും മനോഹരവുമായിരുന്നു; അവിടെ വരാഹങ്ങൾ, പലവിധ മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവ സഞ്ചരിച്ചിരുന്നു. ശുഭാവസ്ഥയിൽ പാർഥന്മാരുടെ മുഖ്യകർമ്മം മൃഗയായിരുന്നു; അവർ അവിടെ ഒരു വർഷം മുഴുവൻ വനത്തിൽ വിഹരിച്ചു.
Verse 18
तत्राससादातिबलं भुजड़ं क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम् वृकोदर: पर्वतकन्दरायां विषादमोहव्यथितान्तरात्मा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ പർവതഗുഹയിൽ വൃക്കോദരൻ (ഭീമൻ) ക്ഷുധയാൽ പീഡിതനായ, അതിബലവാനായ, മരണത്തെപ്പോലെ ഭയാനക രൂപമുള്ള ഒരു മഹാസർപ്പത്തെ കണ്ടുമുട്ടി. ആ നിമിഷം അവന്റെ അന്തരാത്മാവ് വിഷാദവും മോഹവും കൊണ്ട് വ്യഥിതമായി.
Verse 19
दीपो5भवद् यत्र वृकोदरस्य युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठ: अमोक्षयद् यस्तमनन्ततेजा ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ആ പ്രതിസന്ധിയിൽ ധർമ്മധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യുധിഷ്ഠിരൻ വൃക്കോദരന് ദീപംപോലെ ആശ്രയദ്വീപമായി. മഹാസർപ്പം ഭീമന്റെ സർവ്വാംഗവും ചുറ്റിപ്പിടിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ അനന്തതേജസ്സുള്ള യുധിഷ്ഠിരൻ ധർമ്മസമ്മതമായ ഉത്തരങ്ങളാൽ അതിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി ഭീമനെ മോചിപ്പിച്ചു.
Verse 20
ते द्वादशं वर्षमुपोपयातं वने विहर्तु कुरव: प्रतीता: तस्माद् वनाच्चैत्ररथप्रकाशात् श्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ता:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പന്ത്രണ്ടാം വർഷം എത്തിയപ്പോൾ, വനത്തിൽ കാലം കഴിക്കുവാൻ ദൃഢനിശ്ചയിച്ച ആ കുരുക്കൾ ചൈത്രരഥപ്രകാശമുള്ള ആ വനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു—ശ്രീയാൽ ദീപ്തരായി, തപസ്സാൽ സംയുക്തരായി.
Verse 21
ततश्न यात्वा मरुधन्वपारश्व सदा भरनुर्वेदरतिप्रधाना: सरस्वतीमेत्य निवासकामा: सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयु:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— തുടർന്ന് അവർ മരുധന്വയ്ക്ക് ചേർന്ന പ്രദേശത്തേക്ക് ചെന്നു, വേദരസത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നവരും ധനുർവേദധാരണയിൽ അഗ്രഗണ്യരുമായ അവർ, വാസസ്ഥലം ആഗ്രഹിച്ചു സരസ്വതിയെ സമീപിച്ചു; ആ സരസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ടു ദ്വൈതവനത്തിലേക്ക് നീങ്ങി।
Verse 22
अब इन पाण्डवोंके वनवासका बारहवाँ वर्ष आ पहुँचा था। उसे भी वनमें सानन्द व्यतीत करनेके लिये उनके मनमें बड़ा उत्साह था। अपनी अद्भुत कान्तिसे प्रकाशित होते हुए तपस्वी पाण्डव चैत्ररथ वनके समान शोभा पानेवाले उस वनसे निकलकर मरुभूमिके पास सरस्वतीके तटपर गये और वहीं निवास करनेकी इच्छासे द्वैतवनके द्वैत सरोवरके समीप गये। उस समय पाण्डवोंका विशेष प्रेम सदा धनुर्वेदमें ही लक्षित होता था ।। समीक्ष्य तान् द्वैतवने निविष्टान् निवासिनस्तत्र ततो5भिजग्मु: तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टा:
അപ്പോൾ പാണ്ഡവരുടെ വനവാസത്തിന്റെ പന്ത്രണ്ടാം വർഷം എത്തിച്ചേർന്നു. ആ വർഷവും വനത്തിൽ ആനന്ദത്തോടെ കഴിക്കണമെന്ന വലിയ ഉത്സാഹം അവരുടെ മനസ്സിൽ ഉണ്ടായി. അത്ഭുതകാന്തിയിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന തപസ്വികളായ പാണ്ഡവർ, ചൈത്രരഥവനംപോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ വനത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു, മരുഭൂമിക്ക് സമീപമുള്ള സരസ്വതീതീരത്തെത്തി; അവിടെ തന്നെ വാസം ആഗ്രഹിച്ചു ദ്വൈതവനത്തിലെ ദ്വൈതസരോവരത്തിനടുത്തേക്ക് ചെന്നു. ആ സമയത്ത് പാണ്ഡവരുടെ പ്രത്യേക പ്രീതി എപ്പോഴും ധനുർവേദത്തിലാണെന്ന് വ്യക്തമായിരുന്നു. ദ്വൈതവനത്തിൽ അവർ പാർപ്പുറപ്പിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ, അവിടത്തെ വനവാസികൾ അവരുടെ ദർശനത്തിനായി അടുത്തുവന്നു. അവർ എല്ലാവരും തപസ്സ്, ഇന്ദ്രിയസംയമം, സദാചാരം, സമാധി എന്നിവയിൽ നിരതരായിരുന്നു; അവരുടെ ലഘുസമ്പത്ത് പുല്മാറ്റുകൾ, ജലപാത്രങ്ങൾ, ഒരു പൊതിവസ്ത്രം, അരയ്ക്കാനുള്ള കല്ലുപകരണങ്ങൾ മാത്രമായിരുന്നു.
Verse 23
प्लक्षाक्षरोहीतकवेतसाश्र तथा बदर्य: खदिरा: शिरीषा: बिल्वेड्गुदा: पीलुशमीकरीरा: सरस्वतीतीररुहा बभूवु:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— സരസ്വതീതീരത്ത് പ്ലക്ഷ, അക്ഷ, രോഹീതക, വേതസ; അതുപോലെ ബദരി, ഖദിര, ശിരീശ; കൂടാതെ ബില്വ, ഇംഗുദീ, പീലു, ശമീ, കരീര എന്നീ വൃക്ഷങ്ങൾ ദട്ടമായി വളർന്നു നിന്നിരുന്നു. ആ നദി യക്ഷന്മാർക്കും ഗന്ധർവ്വന്മാർക്കും മഹർഷിമാർക്കും പ്രിയമായിരുന്നു; ദേവന്മാർക്കു അത് যেন ഒരു വാസസ്ഥലമായിരുന്നു. രാജപുത്രന്മാരായ പാണ്ഡവർ പ്രസന്നചിത്തരായി അവിടെ സുഖത്തോടെ വിഹരിക്കുകയും വസിക്കുകയും ചെയ്തു।
Verse 24
तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता- मागारभूतामिव देवतानाम् सरस्वती प्रीतियुता श्चरन्त: सुखं विजहुर्नरदेवपुत्रा:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— യക്ഷന്മാർക്കും ഗന്ധർവ്വന്മാർക്കും മഹർഷിമാർക്കും പ്രിയവും, ദേവന്മാരുടെ വാസസ്ഥലമെന്നപോലെ തോന്നുന്നതുമായ ആ സരസ്വതിയിൽ സ്നേഹത്തോടെ വിഹരിച്ചുകൊണ്ട്, നരദേവന്റെ പുത്രന്മാർ (പാണ്ഡവർ) സുഖത്തോടെ കാലം കഴിച്ചു।
Verse 177
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि पुनर्द्धतवनप्रवेशे सप्तसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ ആജഗരപർവത്തിൽ പുനർദ്വൈതവനപ്രവേശവിഷയകമായ നൂറ്റി എഴുപത്തെട്ടാം അധ്യായം സമാപ്തം।
Frequently Asked Questions
How to prioritize competing virtues—dāna, satya, pleasing speech, and ahiṃsā—when each is commendable, yet real situations demand a ranked choice based on consequences and moral weight.
Experience is mediated through instruments: the mind moves through objects in sequence, while intellect forms discriminations; therefore, ‘simultaneous’ grasp of all sense-objects is not supported within this model.
Yes: Nahūṣa’s narrative functions as exemplum—pride causes decline, while disciplined virtues (satya, dama, tapas, yoga, ahiṃsā, dāna) enable restoration; moral attainment is presented as conduct-based rather than birth-based.
Ask anything about Adhyaya 178 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.