Adhyaya 160
Adhyāya 160: Dikpāla-Cosmography and the Sun’s Kālacakra (दिक्पाल-विश्ववर्णनम् तथा आदित्यस्य कालचक्रम्)
Upa-parva: Dik-Cosmology and Solar Circuit Discourse (Āraṇyaka-parva episodic unit)
Vaiśaṃpāyana reports that at sunrise Dhaumya completes his morning rites and approaches the Pandavas with Ārṣṭiṣeṇa. The brothers formally salute their elders and honor the assembled Brahmins. Dhaumya then takes Yudhiṣṭhira by the hand, faces east, and outlines a directional cosmography: Mandara is presented as a prominent mountain; the quarters are linked with divine authorities (e.g., Indra and Vaiśravaṇa), while the south is associated with Yama and the sacred, formidable Saṃyamana—described as the abode of the lord of departed beings. The west is connected with Varuṇa and the oceanic realm; the north is illuminated by Mahāmeru, associated with Brahmā’s assembly and progenitive powers, and with the abiding station of the seven devarṣis. From this axis, Dhaumya describes a supreme, radiant locus identified with Nārāyaṇa/Vişṇu, difficult to behold even for devas and dānavas, approached by disciplined ascetics and yogic adepts who do not return to ordinary embodiment. The chapter then pivots to temporal mechanics: the Sun’s unceasing circumambulation around Meru, his transitions through directions, the production of seasons (including cold), the modulation of vitality (tejas) in beings, and the generation of day-night and calendrical divisions—framing cosmic motion as the architecture of life and ethical reflection.
Chapter Arc: वन में पर्व-संधि के रहस्यमय समय पर पाण्डव एक महर्षि के आश्रम/पर्वत-प्रदेश में पहुँचते हैं, जहाँ प्रकृति स्वयं अद्भुत संकेतों से बोलती प्रतीत होती है। → द्रौपदी, भीम, नकुल-सहदेव और पुरोहित धौम्य सहित पाण्डव मस्तक झुकाकर ऋषि की सेवा करते हैं। ऋषि युधिष्ठिर से तीखे, आत्म-परीक्षण कराने वाले प्रश्न पूछते हैं—क्या सत्य से विचलन तो नहीं, क्या धर्म-मार्ग स्थिर है, माता-पिता के प्रति वृत्ति और आचरण में शिथिलता तो नहीं। साथ ही कर्म-फल की जिज्ञासा उठती है: दूसरों के दुष्कृत/सुकृत का फल हमें क्या भोगना पड़ता है? → ऋषि पर्व-संधि (पूर्णिमा/अमावस्या की संधि) के समय पर्वत-श्रेष्ठ पर होने वाले अलौकिक दृश्यों का रहस्य खोलते हैं—ऋषि-गण वायु/जल-आहार जैसे कठोर व्रतों से देह को साधकर आकाश-मार्ग से विचरते हैं, और इस काल में अनेक प्राणी अद्भुत दर्शन करते हैं; पर पाण्डवों को वहाँ जाने की इच्छा नहीं करनी चाहिए—जो जानना है, यहीं रहकर सुनें/देखें। → ऋषि युधिष्ठिर को धैर्य और अचंचलता का उपदेश देते हैं—यहाँ श्रद्धा से निवास करो, नियमपूर्वक विहार करो; समय आने पर तुम शस्त्रजित पृथ्वी का पालन करोगे। → पाण्डवों के लिए यह संकेत छोड़ दिया जाता है कि वन-वास का यह संयम ही भविष्य के राज्य-धर्म का आधार बनेगा, और पर्व-संधि के रहस्य अभी और भी गहरे हैं।
Shlokas
Verse 1
#+ #+० ()) #अल अप - सिन्धुवार शब्दका अर्थ आचार्य नीलकण्ठने कमल माना है। आधुनिक कोषकारोंने 'सिन्धुवार'को शेफालिका या निर्गुण्डीका पर्याय माना है। उसके फूल मंजरीके आकारमें केसरिया रंगके होते हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുധിഷ്ഠിരൻ തപസ്സാൽ പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായ ആർടിഷേണനെ സമീപിച്ചു. ഹൃദയം നിറഞ്ഞ സന്തോഷത്തോടെ, തന്റെ പേര് അറിയിച്ചുകൊണ്ട് തല കുനിച്ച് വന്ദനം അർപ്പിച്ചു.
Verse 2
ततः कृष्णा च भीमश्न यमौ च सुतपस्विनौ । शिरोभ्रि: प्राप्य राजर्षि परिवार्योपतस्थिरे,तदनन्तर द्रौपदी, भीमसेन और परम तपस्वी नकुल-सहदेव--ये सभी मस्तक झुकाकर उन राजर्षिको चारों ओरसे घेरकर खड़े हो गये
അതിനുശേഷം കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി), ഭീമൻ, തപസ്സിൽ സ്ഥിരചിത്തരായ യമജർ—നകുലനും സഹദേവനും—തല കുനിച്ച് ആ രാജർഷിയെ സമീപിച്ചു. എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ചുറ്റിനിന്ന് വിനയത്തോടെ ശുശ്രൂഷയിൽ നിന്നു.
Verse 3
तथैव धौम्यो धर्मज्ञ: पाण्डवानां पुरोहित: । यथान्यायमुपाक्रान्तस्तमृषिं संशितव्रतम्
അതുപോലെ പാണ്ഡവരുടെ പുരോഹിതനും ധർമ്മജ്ഞനുമായ ധൗമ്യനും, യഥോചിതമായ മര്യാദ പാലിച്ച് ആ കഠിനവ്രതനായ ഋഷിയെ സമീപിച്ചു.
Verse 4
अन्वजानातू स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा । पाण्डो: पुत्रान् कुरुश्रेष्ठानास्यतामिति चाब्रवीत्
ആ ധർമ്മജ്ഞ മുനി ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ പാണ്ഡുവിന്റെ പുത്രന്മാരായ—കുരുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ പാണ്ഡവരെ—തിരിച്ചറിഞ്ഞു; പിന്നെ “നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഇരിക്കൂ” എന്നു പറഞ്ഞു.
Verse 5
कुरूणामृषभं पार्थ पूजयित्वा महातपा: । सह भ्रातृभिरासीनं पर्यपृच्छटदनामयम्,महातपस्वी आर्टिषिणने भाइयोंसहित कुरुश्रेष्ठ युधिष्ठिका यथोचित आदर-सत्कार किया और जब वे बैठ गये, तब उनसे कुशल-समाचार पूछा--
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ഹേ പാർഥാ! മഹാതപസ്വിയായ ഋഷി കുരുവൃഷഭനായ യുധിഷ്ഠിരനെ യഥാവിധി ആദരിച്ചു; അവൻ സഹോദരന്മാരോടുകൂടെ ഇരുന്ന ശേഷം അവന്റെ ക്ഷേമവാർത്ത ചോദിച്ചു.
Verse 6
नानृते कुरुषे भावं कच्चिद् धर्मे प्रवर्तसे । मातापित्रोश्व ते वृत्ति: कच्चित् पार्थ न सीदति
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “കുന്തീനന്ദനാ! നിന്റെ മനസ് ഒരിക്കലും അസത്യത്തിലേക്ക് ചായുന്നില്ലല്ലോ? നീ ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നുണ്ടോ? ഹേ പാർഥാ, മാതാപിതാക്കൾക്കുള്ള നിന്റെ കടമാചരണം എവിടെയെങ്കിലും ശിഥിലമായിട്ടില്ലല്ലോ?”
Verse 7
कच्चित् ते गुरव: सर्वे वृद्धा वैद्याश्न पूजिता: । कच्चिन्न कुरुषे भावं पार्थ पापेषु कर्मसु
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നിന്റെ എല്ലാ ഗുരുക്കന്മാരെയും, വൃദ്ധന്മാരെയും, പണ്ഡിതരായ വൈദ്യന്മാരെയും നീ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ഹേ പാർഥാ, പാപകർമ്മങ്ങളിലേക്കു നിന്റെ മനസ് ചായുന്നില്ലല്ലോ?”
Verse 8
सुकृतं प्रतिकर्तु च कच्चिद्धातुं च दुष्कृतम् । यथान्यायं कुरुश्रेष्ठ जानासि न विकत्थसे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! ഉപകാരത്തിന് യഥോചിതമായി പ്രത്യുപകാരം ചെയ്യാൻ നിനക്കറിയുമോ? ദുഷ്ടൻ ചെയ്ത അപകാരം ഉപേക്ഷിച്ച് വിട്ടുകളയാനും? നീതിയനുസരിച്ചുള്ള മര്യാദ നീ അറിയുമോ—സ്വയം പുകഴ്ത്തുന്നതിൽ നിന്ന് നീ വിട്ടുനിൽക്കുമോ?”
Verse 9
यथा मानिता: कच्चित् त्वया नन्दन्ति साधव: । वनेष्वपि वसन् कच्चिद् धर्ममेवानुवर्तसे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “നിന്റെ യഥോചിതമായ ആദരം ലഭിച്ചതിനാൽ സജ്ജനർ നിനക്കു പ്രസന്നരാണോ? കൂടാതെ വനത്തിൽ വസിച്ചാലും നീ ധർമ്മത്തെയേ അനുസരിക്കുന്നുണ്ടോ?”
Verse 10
कच्चिद् धौम्यस्त्वदाचारैर्न पार्थ परितप्यते । दानधर्मतपःशौचैरार्जवेन तितिक्षया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ, നിന്റെ ആചാര-വ്യവഹാരങ്ങൾ മൂലം പുരോഹിതൻ ധൗമ്യൻ ക്ലേശപ്പെടുന്നില്ലല്ലോ? ഹേ കുന്തീനന്ദന, ദാനം, ധർമ്മം, തപസ്, ശൗചം, ആർജവം, തിതിക്ഷ എന്നിവയാൽ പിതൃ–പൈതാമഹ വൃത്തം അനുസരിച്ച്, പുരാതന രാജർഷികൾ നടന്ന അതേ പഥത്തിൽ നീ നടക്കുന്നതല്ലേ?
Verse 11
पितृपैतामहं वृत्तं कच्चित् पार्थनुवर्तसे । कच्चिद् राजर्षियातेन पथा गच्छसि पाण्डव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ, പിതാക്കളും പിതാമഹന്മാരും കൈമാറിയ വൃത്തം നീ ഇപ്പോഴും അനുസരിക്കുന്നുവോ? ഹേ പാണ്ഡവ, രാജർഷികൾ നടന്ന അതേ പഥത്തിൽ—ധർമ്മരാജാക്കന്മാരുടെ പുരാതന മാനദണ്ഡം കാത്തുകൊണ്ട്—നീ നടക്കുന്നതല്ലേ?
Verse 12
स्वे स्वे किल कुले जाते पुत्रे नप्तरि वा पुन: । पितर: पितृलोकस्था: शोचन्ति च हसन्ति च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഓരോ കുലത്തിലും പുത്രനോ അല്ലെങ്കിൽ വീണ്ടും പൗത്രനോ ജനിക്കുമ്പോൾ, പിതൃലോകത്തിൽ വസിക്കുന്ന പിതാക്കന്മാർ ദുഃഖിക്കുകയും സന്തോഷത്തോടെ ചിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Verse 13
कि तस्य दुष्कृते5स्माभि: सम्प्राप्तव्यं भविष्यति । कि चास्य सुकृतेडस्माभि: प्राप्तव्यमिति शोभनम्
അവർ ഇങ്ങനെ ചിന്തിക്കുന്നു—“അവന്റെ ദുഷ്കൃത്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് പങ്ക് ലഭിക്കുമോ? അവന്റെ സുകൃത്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് ലഭിക്കുമോ—പുണ്യത്തിന്റെ ഒരു അംശമെങ്കിലും കിട്ടിയാൽ അതെത്ര ശുഭം!”
Verse 14
पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पठचम: । यस्यैते पूजिता: पार्थ तस्था लोकावुभौ जितौ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ, പിതാവ്, മാതാവ്, അഗ്നി, ഗുരു, സ്വന്തം ആത്മാവ്—ഈ അഞ്ചിനെയും പൂജിച്ചു ആദരിക്കുന്നവൻ ഇഹലോകവും പരലോകവും—ഇരണ്ടും ജയിക്കുന്നു.
Verse 15
युधिछिर उवाच भगवन्नार्य माहैतद् यथावद् धर्मनिश्चयम् । यथाशक्ति यथान्यायं क्रियते विधिवन्मया
യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—ഭഗവൻ, ആര്യവര്യാ! ധർമ്മത്തിന്റെ ഈ മഹത്തായും യഥാവത്തുമായ നിർണ്ണയം നിങ്ങൾ എനിക്ക് ഉപദേശിച്ചു. ഞാൻ എന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച്, ന്യായോചിതമായി, വിധിപൂർവ്വം അതു അനുഷ്ഠിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
Verse 16
आर्शिषिण उवाच अब्भक्षा वायुभक्षाश्व प्लवमाना विहायसा । जुषन्ते पर्वतश्रेष्ठमृषय: पर्वसंधिषु
ഋഷി പറഞ്ഞു—പാർത്ഥാ! പർവ്വസന്ധി വേളകളിൽ (പൗർണ്ണമി–പ്രതിപദ സംധിക്കാലം പോലെയുള്ളപ്പോൾ) അനേകം ഋഷിമാർ ആകാശമാർഗ്ഗത്തിൽ വിഹരിച്ചെത്തി ഈ ശ്രേഷ്ഠ പർവ്വതത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു. അവരിൽ ചിലർ ജലമാത്രം ആഹാരമാക്കി, ചിലർ വായുമാത്രം ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കുന്നു.
Verse 17
कामिन: सह कान्ताभि: परस्परमनुव्रता: । दृश्यन्ते शैलशूड्रस्था यथा किम्पुरुषा नृप
ഋഷി പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഇവിടെ കിംപുരുഷന്മാരെപ്പോലെ അനേകം കാമികൾ തങ്ങളുടെ കാന്തമാരോടൊപ്പം, പരസ്പരം അനുരക്തരായി, ഒരാളുടെ വ്രതം മറ്റാൾ അനുഗമിച്ചുകൊണ്ട്, ക്രീഡയ്ക്കായി വന്ന് പർവ്വതശിഖരങ്ങളിൽ വിഹരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 18
अरजांसि च वासांसि वसाना: कौशिकानि च । दृश्यन्ते बहवः पार्थ गन्धर्वाप्सरसां गणा:
ഋഷി പറഞ്ഞു—പാർത്ഥാ! ഇവിടെ ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും അനേകം സംഘങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. അവരിൽ ചിലർ നിർമല വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു; ചിലർ പാറ്റുവസ്ത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 19
विद्याधरगणाश्षैव स्रग्विण: प्रियदर्शना: । महोरगगणांश्वैव सुपर्णाश्षीरगादय:
ഋഷി പറഞ്ഞു—വിദ്യാധരരുടെ സംഘങ്ങളും പുഷ്പമാലകൾ ധരിച്ച് അത്യന്തം മനോഹരമായി ദൃശ്യമാകുന്നു. അവരോടൊപ്പം മഹാനാഗസംഘങ്ങൾ, സുപർണ്ണജാതിയിലെ പക്ഷികൾ (ഗരുഡവംശീയർ), മറ്റ് സർപ്പാദികളും കാണപ്പെടുന്നു.
Verse 20
अस्य चोपरि शैलस्य श्रूयते पर्वसंधिषु । भेरीपणवशड्खानां मृदड़ानां च नि:ःस्वन:,पर्वोकी संधि-बेलामें इस पर्वतके ऊपर भेरी, पणव, शंख और मृदंगोंकी ध्वनि सुनायी देती है
ഈ പർവതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ, പർവതശൃംഖലകളുടെ സംഗമസ്ഥാനങ്ങളിൽ ഭേരി, പണവം, ശംഖം, മൃദംഗം എന്നിവയുടെ നാദം കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 21
इहस्थैरेव तत् सर्व श्रोतव्यं भरतर्षभा: । न कार्या व: कथंचित् स्यात् तत्राभिगमने मति:
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! നിങ്ങൾ ഇവിടെ തന്നെയிருந்து എല്ലാം കാണുകയും കേൾക്കുകയും ചെയ്യുക; അവിടേക്ക് മുകളിലേക്ക് പോകാനുള്ള ചിന്ത ഒരുവിധത്തിലും മനസ്സിൽ വരുത്തരുത്.
Verse 22
न चाप्यत: परं शक््यं गन्तुं भरतसत्तमा: | विहारो ह्वञात्र देवानाममानुषगतिस्तु सा,भरतश्रेष्ठ] इससे आगे जाना असम्भव है। वहाँ देवताओंकी विहारस्थली है। वहाँ मनुष्योंकी गति नहीं हो सकती
ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഇതിന് അപ്പുറം പോകാൻ സാധ്യമല്ല. ഇത് ദേവന്മാരുടെ വിഹാരസ്ഥലമാണ്; അവിടേക്ക് മനുഷ്യരുടെ ഗതി എത്തുകയില്ല.
Verse 23
ईषच्चपलकर्माणं मनुष्यमिह भारत | द्विषन्ति सर्वभूतानि ताडयन्ति च राक्षसा:,भारत! यहाँ थोड़ी-सी भी चपलता करनेवाले मनुष्यसे सब प्राणी द्वेष करते हैं तथा राक्षसलोग उसपर प्रहार कर बैठते हैं
ഭാരതാ! ഇവിടെ അല്പമെങ്കിലും ചപലതയോ അശ്രദ്ധയായ തിടുക്കമോ കാണിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ എല്ലാ ജീവികളും ദ്വേഷിക്കുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ അടിച്ചുതകർക്കും.
Verse 24
अस्यातिक्रम्य शिखरं कैलासस्य युधिष्छिर । गति: परमसिद्धानां देवर्षीणां प्रकाशते,युधिष्ठिर! इस कैलासके शिखरको लाँघ जानेपर परम सिद्ध देवर्षियोंकी गति प्रकाशित होती है
യുധിഷ്ഠിരാ! കൈലാസത്തിന്റെ ഈ ശിഖരം അതിക്രമിച്ചാൽ പരമസിദ്ധന്മാരുടെയും ദേവർഷിമാരുടെയും ദിവ്യഗതി പ്രകാശിക്കും.
Verse 25
चापलादिह गच्छन्तं पार्थ यानमित: परम् | अय:शूलादिभिष्ष्नन्ति राक्षसा: शत्रुसूदन,शत्रुसूदन पार्थ! चपलतावश इससे आगेके मार्गपर जानेवाले मनुष्यको राक्षसगण लोहेके शूल आदिसे मारते हैं
ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ! വെറും ചാപല്യവശാൽ ഈ പാതയിൽ ഇതിലും മുന്നോട്ട് പോകുന്നവനെ രാക്ഷസർ ഇരുമ്പുകുന്തങ്ങൾ മുതലായവകൊണ്ട് കുത്തിവീഴ്ത്തും. ഹേ ശത്രുസൂദന, ജാഗ്രത പാലിക്ക.
Verse 26
अप्सरोभि: परिवृत: समृद्धया नरवाहन: । इह वैश्रवणस्तात पर्वसंधिषु दृश्यते,तात! पर्वोकी संधिके समय यहाँ मनुष्योंपर सवार होनेवाले कुबेर अप्सराओंसे घिरकर अपने अतुल वैभवके साथ दिखायी देते हैं
ഋഷി പറഞ്ഞു—താതാ! ഇവിടെ പർവ്വതസന്ധികളിൽ മനുഷ്യർ വഹിക്കുന്ന വാഹനത്തിൽ ആരൂഢനായി, അപ്സരസ്സുകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അപാര വൈഭവത്തോടെ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) ദൃശ്യമാകുന്നു.
Verse 27
शिखरस्थं समासीनमधिपं यक्षरक्षसाम् । प्रेक्षन्ते सर्वभूततानि भानुमन्तमिवोदितम्
ശിഖരത്തിൽ ആസീനനായ യക്ഷ-രാക്ഷസാധിപൻ കുബേരൻ ഉദിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനാകുന്നു; ആ സമയത്ത് സർവ്വഭൂതങ്ങളും അവനെ നോക്കി ദർശിക്കുന്നു.
Verse 28
देवदानवसिद्धानां तथा वैश्रवणस्य च । गिरे: शिखरमूद्यानमिदं भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! पर्वतका यह शिखर देवताओं, दानवों, सिद्धों तथा कुबेरका क्रीड़ा-कानन है
ഋഷി പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! പർവ്വതശിഖരത്തിലെ ഈ ഉദ്യാനം ദേവന്മാർക്കും ദാനവന്മാർക്കും സിദ്ധന്മാർക്കും കൂടാതെ വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ)ക്കും ഉള്ള ക്രീഡാകാനനമാണ്.
Verse 29
उपासीनस्य धनदं तुम्बुरो: पर्वसंधिषु । गीतसामस्वनस्तात श्रूयते गन्धमादने,तात! पर्वसंधिके समय गन्धमादन पर्वतपर कुबेरकी सेवामें उपस्थित हुए तुम्बुरु गन्धर्वके साम-गानका स्वर स्पष्ट सुनायी पड़ता है
താതാ! ഗന്ധമാദന പർവ്വതത്തിൽ പർവ്വതസന്ധികളുടെ സമയത്ത് ധനദൻ (കുബേരൻ)യുടെ സേവയിൽ ആസീനനായ തുംബുരു ഗന്ധർവന്റെ സാമഗാനത്തിന്റെ സ്വരം വ്യക്തമായി കേൾക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 30
एतदेवंविध॑ चित्रमिह तात युधिष्िर । प्रेक्षन्ते सर्वभूतानि बहुश: पर्वसंधिषु
താത യുധിഷ്ഠിരാ! ഈ ലോകത്തിൽ ഇത്തരത്തിലുള്ള വിചിത്രവും അത്ഭുതകരവും ആയ മാറ്റങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കാണപ്പെടുന്നു. ജീവിതത്തിലെ ‘പർവ-സന്ധി’കളായ മഹാ പരിവർത്തന-സങ്കടകാലങ്ങളിൽ സർവ്വഭൂതങ്ങളും ഒരു ദൃശ്യം കാണുന്നവരെപ്പോലെ അവയെ പലവട്ടം നോക്കുന്നു.
Verse 31
तात युधिष्ठिर! इस प्रकार पर्वसंधिकालमें सब प्राणी यहाँ अनेक बार ऐसे-ऐसे अद्भुत दृश्योंका दर्शन करते हैं ।।
താത യുധിഷ്ഠിരാ! ഇങ്ങനെ പർവ-സന്ധികാലങ്ങളിൽ സർവ്വപ്രാണികളും ഇവിടെ പലവട്ടം ഇത്തരത്തിലുള്ള അത്ഭുതദൃശ്യങ്ങൾ കാണുന്നു. അതിനാൽ, ഹേ പാണ്ഡവശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, മുനിമാർക്ക് യോജ്യമായ രസവത്തായ ഫലങ്ങൾ ഭുജിച്ച്, അർജുനനുമായി വീണ്ടും കൂടിക്കാഴ്ച വരുവോളം ഇവിടെ സന്തോഷത്തോടെ വസിക്കുവിൻ.
Verse 32
न तात चपलैर्भाव्यमिह प्राप्त: कथंचन । उषित्वेह यथाकामं यथाश्रद्ध॑ विहृत्य च | ततः शस्त्रजितां तात पृथिवीं पालयिष्यसि
താത! ഇവിടെ വന്നശേഷം യാതൊരു വിധത്തിലും ചപലതയോ അതിവേഗതയോ കാണിക്കരുത്. ഇഷ്ടമുള്ളത്രകാലം ഇവിടെ പാർത്തു, ശ്രദ്ധാനുസാരം വിഹരിച്ച്, പിന്നെ നീ മടങ്ങി ശസ്ത്രബലത്തിൽ ജയിച്ച ഭൂമിയെ ഭരിക്കും.
Verse 159
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि आर्टिषेणयुधिष्ठटिरसंवादे एकोनषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിൽ, യക്ഷയുദ്ധപർവത്തിൽ, ആർടിഷേണ-യുധിഷ്ഠിരസംവാദത്തിലുള്ള ഏകോനഷഷ്ട്യധികശതതമ (159-ാം) അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Frequently Asked Questions
Rather than a situational dispute, the chapter presents an orientation-problem: how a ruler-in-exile should stabilize judgment when external order is disrupted, by grounding conduct in enduring structures—directional order, time-cycles, and disciplined reverence.
Cosmic regularity functions as an ethical template: as the Sun sustains beings through continuous motion and measured transitions, human agency should emphasize steadiness, responsibility, and alignment with dharma across changing circumstances.
No explicit phalaśruti formula is stated here; the meta-function is implicit—understanding cosmology and kāla is presented as a contemplative aid that situates human action within a larger, accountable order.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.