Shloka 61
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
कृत्वैव केकामधुरं संगीतं मधुरस्वरम् । चित्रान् कलापान् विस्तीर्य सविलासान् मदालसान्,वहाँ लता-मण्डपोंमें मोरिनियोंके साथ नाचते हुए मोर दिखायी देते थे। जो मेघोंकी मृदंगतुल्य गम्भीर गर्जना सुनकर उद्दाम कामसे अत्यन्त उन्मत्त हो रहे थे। वे अपनी मधुर केकाध्वनिका विस्तार करके मीठे स्वरमें संगीतकी रचना करते थे और अपनी विचित्र पाँखें फैलाकर विलासयुक्त मदालसभावसे वनविहारके लिये उत्सुक हो प्रसन्नताके साथ नाच रहे थे। कुछ मोर लतावल्लरियोंसे व्याप्त कुटजवृक्षोंके कुज्जोंमें स्थित हो अपनी प्यारी मोरिनियोंके साथ रमण करते थे और कुछ कुटजोंकी डालियोंपर मदमत्त होकर बैठे थे तथा अपनी सुन्दर पाँखोंके घटाटोपसे युक्त हो मुकुटके समान जान पड़ते थे। कितने ही सुन्दर मोर वृक्षोंके कोटरोंमें बैठे थे। पाण्डवोंने उन सबको देखा
vaiśampāyana uvāca | kṛtvaiva kekāmadhuraṃ saṅgītaṃ madhurasvaram | citrān kalāpān vistīrya savilāsān madālasān |
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—മേഘങ്ങളുടെ മൃദംഗസമമായ ഗംഭീര ഗർജ്ജനം കേട്ടപ്പോൾ മയൂരന്മാർ കാമമദത്തിൽ ഉന്മത്തരായി. മധുര കേകാധ്വനി നീട്ടി কোমല സ്വരങ്ങളിൽ സംഗീതം പണിയുന്നതുപോലെ പാടി, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള വാൽപ്പീലി വിരിച്ച്, വിലാസഭരിതമായ മദാലസ ആനന്ദത്തിൽ ലതാമണ്ഡപങ്ങളിൽ നൃത്തം ചെയ്തു. ചിലർ ലതകളാൽ മൂടപ്പെട്ട കുഠജകുഞ്ജങ്ങളിൽ പ്രിയ മയൂരികളോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു; ചിലർ ശാഖകളിൽ പരമാനന്ദമത്തായി ഇരുന്നു, ഘന പീലി മകുടംപോലെ തോന്നി. പാണ്ഡവർ ആ ദൃശ്യം കണ്ടു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily offers a reflective nature tableau: powerful natural rhythms (the clouds’ thunder) stir living beings into expressive action (song and dance). Ethically, it invites the listener to observe how desire and joy arise in their proper season and setting, suggesting that human emotion too can be understood, moderated, and contemplated rather than blindly followed.
Vaiśampāyana describes what the Pāṇḍavas see in the forest: peacocks, excited by the monsoon-like thunder, sing sweetly, spread their colorful tail-fans, and dance playfully with peahens in creeper-covered bowers and on tree branches.