Shloka 60
Kubera’s Fivefold Nīti and Protection of the Pāṇḍavas (वैश्रवणोपदेशः)
शिखण्डिनीभि: सहिताँललतामण्डलकेषु च । मेघतूर्यरवोद्दाममदनाकुलितान् भृूशम्,वहाँ लता-मण्डपोंमें मोरिनियोंके साथ नाचते हुए मोर दिखायी देते थे। जो मेघोंकी मृदंगतुल्य गम्भीर गर्जना सुनकर उद्दाम कामसे अत्यन्त उन्मत्त हो रहे थे। वे अपनी मधुर केकाध्वनिका विस्तार करके मीठे स्वरमें संगीतकी रचना करते थे और अपनी विचित्र पाँखें फैलाकर विलासयुक्त मदालसभावसे वनविहारके लिये उत्सुक हो प्रसन्नताके साथ नाच रहे थे। कुछ मोर लतावल्लरियोंसे व्याप्त कुटजवृक्षोंके कुज्जोंमें स्थित हो अपनी प्यारी मोरिनियोंके साथ रमण करते थे और कुछ कुटजोंकी डालियोंपर मदमत्त होकर बैठे थे तथा अपनी सुन्दर पाँखोंके घटाटोपसे युक्त हो मुकुटके समान जान पड़ते थे। कितने ही सुन्दर मोर वृक्षोंके कोटरोंमें बैठे थे। पाण्डवोंने उन सबको देखा
śikhaṇḍinībhiḥ sahitāṁ lalitāmaṇḍalakeṣu ca | meghatūrya-ravoddāma-madanākulitān bhṛśam ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ലതാമണ്ഡപങ്ങളിൽ മയൂരികൾക്കൊപ്പം മയൂരന്മാർ നൃത്തം ചെയ്യുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. മേഘങ്ങളുടെ മൃദംഗസമമായ ഗംഭീര ഗർജ്ജനം കേട്ടപ്പോൾ അവർ ഉന്മത്തമായ കാമവേഗത്തിൽ അത്യന്തം വ്യാകുലരായി. മധുരമായ കേകാധ്വനി നീട്ടി কোমല സ്വരങ്ങളിൽ സംഗീതം പണിയുന്നതുപോലെ, വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള വാൽപ്പീലി വിരിച്ച്, വിലാസഭരിതമായ മദാലസ ഭാവത്തോടെ വനവിഹാരത്തിന് ഉത്സുകരായി ആനന്ദത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്തു. ചിലർ വള്ളികളും ലതകളും കുരുക്കിയ കുഠജകുഞ്ജങ്ങളിൽ പ്രിയമയൂരികളോടൊപ്പം ക്രീഡിച്ചു; ചിലർ കുഠജശാഖകളിൽ മദമത്തായി ഇരുന്നു, ഘനമായ മനോഹര പീലി മകുടംപോലെ തോന്നി; അനേകം മനോഹര മയൂരന്മാർ വൃക്ഷകോടരങ്ങളിൽ ഇരുന്നിരുന്നു. പാണ്ഡവർ അവരെല്ലാം കണ്ടു।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse primarily offers a contemplative nature tableau rather than a direct moral injunction: it highlights how beings respond to seasonal rhythms (the monsoon’s thunder stirring desire and joy). In the Vana Parva context, such scenes underscore the forest as a living moral and emotional landscape—inviting restraint, observation, and inner steadiness amid powerful impulses.
Vaiśampāyana describes what the Pāṇḍavas see in the forest: peacocks and peahens in vine-bowers and kuṭaja groves, excited by the cloud-roar, calling melodiously, spreading their plumage, dancing, and sporting—some perched on branches, others in tree hollows—forming a vivid monsoon scene witnessed by the exiled heroes.