Adhyaya 116
Āraṇyaka Parva, Adhyāya 116: Jamadagni–Reṇukā Narrative and the Kārtavīrya Conflict (Akṛtavraṇa’s Account)
Upa-parva: Rāma-Jāmadagnya–Reṇukā–Kārtavīrya Episode (Āraṇyaka Parva: ṛṣi-lineage and vow-consequence narrative)
Akṛtavraṇa narrates Jamadagni’s ascetic attainment and his marriage to Reṇukā, from whom five sons are born, Rāma being the youngest. During a bathing occasion, Reṇukā sees King Citraratha sporting in water with his wife and, through a moment of covetous attention, loses composure and returns distressed. Jamadagni discerns her lapse and censures her; he orders the sons in sequence to execute their mother, but the elder sons, mentally unsettled, do not respond and are cursed into a stupefied, animal-like condition. When Rāma arrives, Jamadagni commands him to carry out the act; Rāma complies with an axe. Jamadagni’s anger subsides and he grants boons: Reṇukā’s restoration, her forgetfulness of the event, the brothers’ return to normalcy, and Rāma’s martial invincibility and longevity. The narrative then shifts to a later aggression: Kārtavīrya (Anūpa’s ruler) arrives at the āśrama; despite being honored, he rejects the reception, seizes the sacrificial cow and calf, and damages the hermitage. On Rāma’s return, Jamadagni reports the violation; Rāma confronts Kārtavīrya in battle and cuts down his many arms. In retaliation, Kārtavīrya’s sons attack Jamadagni in Rāma’s absence and kill the unarmed ascetic, departing thereafter. Rāma returns carrying fuel-sticks, finds his father slain, and laments—closing the chapter on grief and the consolidation of a retaliatory causal trajectory.
Chapter Arc: लोमश ऋषि युधिष्ठिर को भृगुवंशी आश्रम की कथा में और गहरे ले जाते हैं—जहाँ तप, गृहस्थ-धर्म और राजबल का टकराव एक ही क्षण में रक्त बनकर फूट पड़ता है। → जमदग्नि-रेणुका का शांत आश्रम-जीवन, पुत्रों का वन जाना, और कार्तवीर्य अर्जुन का आगमन—राजा का वैभव और अधिकार-भाव आश्रम की मर्यादा पर चढ़ बैठता है। रेणुका के प्रसंग से आरम्भ हुई आज्ञापालन-परंपरा अब पिता के अपमान और आश्रम-धर्म की रक्षा की कसौटी बन जाती है। → कार्तवीर्य के अत्याचार/लूट के बाद प्रतिशोध की ज्वाला भड़कती है; अंततः संघर्ष का चरम ‘जमदग्नि-वध’ में प्रकट होता है—तपस्वी पिता का रक्त गिरते ही परशुराम के भीतर क्षात्र-तेज और ब्राह्म-शाप, दोनों एक साथ जाग उठते हैं। → जमदग्नि के वध से कथा का नैतिक संतुलन टूट जाता है और परशुराम के लिए प्रतिज्ञा-मार्ग खुलता है—अब यह केवल व्यक्तिगत शोक नहीं, अधर्म के विरुद्ध वंशगत दायित्व बन जाता है। → पिता के वध का समाचार परशुराम तक पहुँचते ही अगला कदम अनिवार्य हो उठता है—क्या वह क्षमा करेगा, या पृथ्वी को क्षत्रियों से रिक्त करने वाली प्रतिज्ञा लेगा?
Shlokas
Verse 1
28 03.2 (9) #25:.# #25-7 षोडशाधिकशततमोब<्ध्याय: पिताकी आज्ञासे परशुरामजीका अपनी माताका मस्तक काटना और उन्हींके वरदानसे पुनः जिलाना
അകൃതവ്രണൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! മഹാതപസ്വിയായ ജമദഗ്നി വേദാധ്യയനത്തിൽ നിരതനായി കഠിനതപസ്സാരംഭിച്ചു. തുടർന്ന് ശൗചം, സന്തോഷം മുതലായ നിയമാനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ അദ്ദേഹം സർവ്വദേവന്മാരെയും തന്റെ വശത്തിലാക്കി।
Verse 2
स प्रसेनजितं राजन्नधिगम्य नराधिपम् | रेणुकां वरयामास स च तस्मै ददौ नृप:,युधिष्ठिर! फिर राजा प्रसेनजितके पास जाकर जमदग्नि मुनिने उनकी पुत्री रेणुकाके लिये याचना की और राजाने मुनिको अपनी कन्या ब्याह दी
രാജാവേ! ജമദഗ്നി മുനി മനുഷ്യാധിപനായ പ്രസേനജിത് രാജാവിനെ സമീപിച്ച് രേണുകയെ വിവാഹാർത്ഥം അഭ്യർത്ഥിച്ചു; ആ നൃപൻ തന്റെ പുത്രിയെ മുനിക്കു നൽകി।
Verse 3
रेणुकां त्वथ सम्प्राप्य भार्या भार्गवनन्दन: । आश्रमस्थस्तया सार्ध तपस्तेपेडनुकूलया
രേണുകയെ ഭാര്യയായി ലഭിച്ച ശേഷം, ഭൃഗുവംശത്തിന്റെ ആനന്ദമായ ജമദഗ്നി ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ പാർത്തു, ഭർത്താവിന് അനുകൂലമായി നടക്കുന്ന ആ സദ്ഗുണവതിയായ ഭാര്യയോടൊപ്പം തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ചു।
Verse 4
तस्या: कुमाराश्षत्वारो जज्ञिरे रामपज्चमा: । सर्वेषामजघन्यस्तु राम आसीज्जघन्यज:
അവളുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ക്രമമായി നാല് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു; അഞ്ചാമത്തെ പുത്രനായി രാമൻ (പരശുരാമൻ) ജനിച്ചു. പ്രായത്തിൽ ഇളയവനായിരുന്നാലും ഗുണത്തിലും വീര്യത്തിലും അവൻ എല്ലാവരിലും ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു.
Verse 5
फलाहारेषु सर्वेषु गतेष्वथ सुतेषु वै । रेणुका सनातुमगमत् कदाचिन्नियतव्रता,एक दिन जब सब पुत्र फल लानेके लिये वनमें चले गये तब नियमपूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाली रेणुका स्नान करनेके लिये नदी-तटपर गयी
ഒരു ദിവസം അവളുടെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഫലങ്ങൾ ശേഖരിക്കാൻ വനത്തിലേക്കു പോയപ്പോൾ, നിത്യനിയമവ്രതം പാലിക്കുന്ന രേണുക നിശ്ചിത സമയത്ത് സ്നാനത്തിനായി നദീതീരത്തേക്ക് പോയി.
Verse 6
सा तु चित्ररथं नाम मार्तिकावतकं नृपम् ददर्श रेणुका राजन्नागच्छन्ती यदृच्छया
രാജാവേ! സ്നാനം കഴിഞ്ഞ് മടങ്ങിവരുകയായിരുന്ന രേണുക യാദൃച്ഛികമായി മാർത്തികാവതദേശത്തിന്റെ രാജാവായ ചിത്രരഥനെ കണ്ടു.
Verse 7
क्रीडन्तं सलिले दृष्टवा सभार्य पद्ममालिनम् | ऋद्धिमन्तं ततस्तस्य स्पृहयामास रेणुका
രാജാവേ! ജലത്തിൽ ഭാര്യയോടൊപ്പം കളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന, പദ്മമാല ധരിച്ചിരുന്ന ആ സമൃദ്ധനായ രാജാവിനെ കണ്ടപ്പോൾ രേണുകയ്ക്ക് അവനോടു സ്പൃഹ (കാമന) ഉണർന്നു.
Verse 8
व्यभिचाराच्च तस्मात् सा क्लिन्नाम्भसि विचेतना । प्रविवेशाश्रमं त्रस्ता तां वै भर्तान्वबुध्यत
ആ വ്യഭിചാരഭാവം മൂലം രേണുക ജലത്തിൽ നനഞ്ഞ് ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവളെപ്പോലെ ആയി. പിന്നെ ഭയത്തോടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കടന്നു; എന്നാൽ ഭർത്താവ് അവളുടെ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം അറിഞ്ഞു.
Verse 9
सतां दृष्टवा च्युतां धैर्याद् ब्राह्मया लक्ष्म्या विवर्जिताम् | धिकक््छब्देन महातेजा गर्हयामास वीर्यवान्
അവൾ ധൈര്യത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതയായി, ബ്രാഹ്മണോചിതമായ തേജോലക്ഷ്മിയിൽ നിന്ന് വിവർജിതയായിരിക്കുന്നതു കണ്ട മഹാതേജസ്വിയും ശക്തിമാനുമായ മഹർഷി ‘ധിക്’ എന്നു ഉച്ചരിച്ച് കടുത്ത നിന്ദാവചനങ്ങളാൽ അവളെ ഗർഹിച്ചു।
Verse 10
ततो ज्येष्ठो जामदग्न्यो रुमण्वान् नाम नामत: । आजगाम सुषेणश्च वसुर्विश्वावसुस्तथा,इसी समय जमदग्निके ज्येष्ठ पुत्र रुमण्वान् वहाँ आ गये। फिर क्रमशः सुषेण, वसु और विश्वावसु भी आ पहुँचे
അപ്പോൾ ജമദഗ്നിയുടെ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ, പേരിൽ റുമണ്വാൻ, അവിടെ എത്തി. തുടർന്ന് ക്രമമായി സുഷേണനും വസുവും വിശ്വാവസുവും കൂടി എത്തിച്ചേർന്നു।
Verse 11
तानानुपूर्व्याद् भगवान् वधे मातुरचोदयत् | न च ते जातसंस्नेहा: किंचिदूचुविचेतस:
അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ജമദഗ്നി അവരെ ക്രമമായി മാതാവധത്തിനായി പ്രേരിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ മാതൃസ്നേഹം പെട്ടെന്ന് ഉണർന്നതിനാൽ അവർ ഒന്നും പറയാനായില്ല; മനസ്സ് സ്തംഭിച്ച് ജഡന്മാരെപ്പോലെ നിന്നു।
Verse 12
ततः शशाप तानू् क्रोधात् ते शप्ताश्चेतनां जहु: । मृगपक्षिसधर्माण: क्षिप्रमासज्जडोपमा:
അപ്പോൾ മഹർഷി ക്രോധത്തോടെ അവരെ ശപിച്ചു. ശാപബാധിതരായ ഉടനെ അവർ ചേതന നഷ്ടപ്പെടുത്തി; ക്ഷണത്തിൽ തന്നെ മൃഗപക്ഷികളുടെ സ്വഭാവംപോലെ ജഡബുദ്ധികളായി മാറി।
Verse 13
ततो रामो<भ्ययात् पश्चादाश्रमं परवीरहा । तमुवाच महाबाहुर्जमदग्निर्महातपा:
അതിനുശേഷം പരവീരഹാ രാമൻ ആശ്രമത്തിലേക്ക് വന്നു. അവിടെ മഹാതപസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ ജമദഗ്നി അവനോട് സംസാരിച്ചു।
Verse 14
जहीमां मातरं पापां मा च पुत्र व्यथां कृथा: । तत आदाय परशुं रामो मातु: शिरोड5हरत्
അകൃതവ്രണൻ പറഞ്ഞു— “മകനേ! നിന്റെ ഈ പാപിനിയായ മാതാവിനെ ഉടൻ വധിക്ക; മനസ്സിൽ യാതൊരു വ്യഥയും വരുത്തരുത്.” അപ്പോൾ രാമൻ (പരശുരാമൻ) പരശു എടുത്ത് ക്ഷണത്തിൽ മാതാവിന്റെ ശിരഛേദം ചെയ്തു।
Verse 15
ततस्तस्य महाराज जमदमग्नेर्महात्मन: । कोपो< भ्यगच्छत् सहसा प्रसन्नश्चाब्रवीदिदम्,महाराज! इससे महात्मा जमदग्निका कोप सहसा शान्त हो गया और उन्होंने प्रसन्न होकर कहा--
അതിനുശേഷം, മഹാരാജാവേ, മഹാത്മാവായ ജമദഗ്നിയുടെ കോപം പെട്ടെന്ന് ശമിച്ചു; അദ്ദേഹം പ്രസന്നനായി ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തു।
Verse 16
ममेदं वचनात् तात कृतं ते कर्म दुष्करम् वृणीष्व कामान् धर्मज्ञ यावतों वाउ्छसे हृदा
“മകനേ! എന്റെ വചനപ്രകാരം നീ മറ്റുള്ളവർക്ക് അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ ഒരു കര്മ്മം നിർവഹിച്ചു. നീ ധർമ്മജ്ഞനാണ്; അതിനാൽ ഹൃദയം ആഗ്രഹിക്കുന്നത്ര വരങ്ങൾ ചോദിക്ക.”
Verse 17
स वत्रे मातुरुत्थानमस्मृतिं च वधस्य वै । पापेन तेन चास्पर्श भ्रातृणां प्रकृति तथा
അപ്പോൾ അവൻ വരം ചോദിച്ചു— “എന്റെ മാതാവ് വീണ്ടും ജീവിച്ചു എഴുന്നേറട്ടെ; തന്റെ വധത്തിന്റെ ഓർമ്മ അവൾക്കുണ്ടാകരുത്; ആ പാപം അവളെ സ്പർശിക്കരുത്; എന്റെ സഹോദരന്മാരും മുൻപുപോലെ സ്വാഭാവികമായ ആരോഗ്യാവസ്ഥയിലാകട്ടെ।”
Verse 18
अप्रतिद्वन्धतां युद्धे दीर्घमायुश्न भारत । ददौ च सर्वान् कामांस्ताञ्जमदग्निर्महातपा:
ഓ ഭാരതാ! മഹാതപസ്വിയായ ജമദഗ്നി അവന് യുദ്ധത്തിൽ അപ്രതിദ്വന്ദ്വത്വവും ദീർഘായുസ്സും, അവൻ ചോദിച്ച എല്ലാ വരങ്ങളും ദാനം ചെയ്തു।
Verse 19
कदाचित् तु तथैवास्य विनिष्क्रान्ता: सुता: प्रभो । अथानूपपतिर्वीर: कार्तवीर्यो5भ्यवर्तत
അകൃതവ്രണൻ പറഞ്ഞു—പ്രഭോ! ഒരിക്കൽ അങ്ങനെ തന്നെയായിരുന്നു; അവന്റെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും പുറത്തുപോയിരുന്നു. അപ്പോൾ തന്നെ അനൂപദേശത്തിന്റെ വീരരാജാവായ കാർത്തവീര്യ അർജുനൻ അവിടെ എത്തി, യുധിഷ്ഠിരാ!
Verse 20
तमाश्रमपदं प्राप्तमृषेर्भार्या समार्चयत् । स युद्धमदसम्मत्तो नाभ्यनन्दत् तथार्चनम्
അവൻ ആശ്രമത്തിലെത്തിയപ്പോൾ ഋഷിയുടെ ഭാര്യ യഥോചിതമായി അതിഥിസത്കാരം നടത്തി. എന്നാൽ യുദ്ധമദത്തിൽ ഉന്മത്തനായ അവൻ ആ ആദരത്തെ നന്ദിയോടെ സ്വീകരിച്ചില്ല.
Verse 21
प्रमथ्य चाश्रमात् तस्माद्धोमधेनोस्तथा बलात् | जहार वत्सं क्रोशन्त्या बभज्ज च महाद्रुमान्
പിന്നീട് അവൻ ആ ആശ്രമം തകർത്തു, കരഞ്ഞുകൂവുന്ന ഹോമധേനുവിന്റെ കിടാവിനെ ബലമായി കവർന്നു; ആശ്രമത്തിലെ മഹാവൃക്ഷങ്ങളെയും ഒടിച്ചുകളഞ്ഞു.
Verse 22
आगताय च रामाय तदाचष्ट पिता स्वयम् | गां च रोरुदतीं दृष्टवा कोपो रामं समाविशत्
രാമൻ (പരശുരാമൻ) എത്തിയപ്പോൾ പിതാവായ ജമദഗ്നി തന്നെ സംഭവിച്ചതെല്ലാം അറിയിച്ചു. ആവർത്തിച്ച് കരഞ്ഞുകൂവുന്ന ധേനുവിനെ കണ്ടപ്പോൾ രാമനിൽ ക്രോധം കയറിവന്നു.
Verse 23
स मृत्युवशमापन्नं कार्तवीर्यमुपाद्रवत् । तस्याथ युधि विक्रम्य भार्गव: परवीरहा
അപ്പോൾ മരണാധീനനായ കാർത്തവീര്യ അർജുനന്റെ മേൽ അവൻ പാഞ്ഞുകയറി. തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുവീരഹന്താവായ ഭാർഗവ പരശുരാമൻ മഹാവിക്രമം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
Verse 24
चिच्छेद निशितैर्भल्लैर्बाहून् परिघसंनिभान् । सहस्नसम्मितान् राजन् प्रगृह्म रुचिरं धनु:
അകൃതവ്രണൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അവൻ മനോഹരമായ ധനുസ്സ് കൈക്കൊണ്ട്, മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലബാണങ്ങളാൽ പരിഘസമമായ ബലമുള്ള, സഹസ്രസംഖ്യയെന്നപോലെ തോന്നുന്ന ഭുജങ്ങൾ ഛേദിച്ചു।
Verse 25
अभिभूत: स रामेण संयुक्त: कालधर्मणा । अर्जुनस्याथ दायादा रामेण कृतमन्यव:
രാമനാൽ (പരശുരാമനാൽ) അഭിഭൂതനായി, കാലധർമ്മത്തോട് (മരണത്തോട്) ചേർന്ന് ആ അർജുനൻ അന്ത്യം പ്രാപിച്ചു. തുടർന്ന് അർജുനന്റെ ദായാദർ, രാമൻ പിതാവിനെ വധിച്ചതിനാൽ ക്രോധംകൊണ്ട് ജ്വലിച്ചു।
Verse 26
आश्रमस्थं विना रामं जमदग्निमुपाद्रवन् । ते तं जध्नुर्महावीर्यमयुध्यन्तं तपस्विनम्
രാമൻ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ ആശ്രമത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന ജമദഗ്നിയെ അവർ ആക്രമിച്ചു. മഹാവീരനായ ആ തപസ്വി യുദ്ധത്തിലേർപ്പെടാതിരുന്നിട്ടും അവർ അവനെ വധിച്ചു।
Verse 27
असकृद्ू रामरामेति विक्रोशन्तमनाथवत् | कार्तवीर्यस्य पुत्रास्तु जमदग्निं युधिष्ठिर
യുധിഷ്ഠിരാ! അനാഥനെപ്പോലെ ആവർത്തിച്ച് “രാമാ! രാമാ!” എന്ന് നിലവിളിച്ച ജമദഗ്നിയെ കാർത്തവീര്യന്റെ പുത്രന്മാർ വധിച്ചു।
Verse 28
पीडयित्वा शरैर्जग्मुर्यथागतमरिंदमा: । अफफक्रान्तेषु वै तेषु जमदग्नौ तथा गते
ശരങ്ങളാൽ പീഡിപ്പിച്ച് ആ അരിന്ദമർ വന്ന വഴിയേ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി. അവർ പിന്മാറി ജമദഗ്നി ഇങ്ങനെ വീണശേഷം, ഭൃഗുനന്ദനായ പരശുരാമൻ കൈയിൽ സമിധകൾ പിടിച്ച് ആശ്രമത്തിലെത്തി. പിതാവിനെ ഇത്തരമൊരു ദയനീയാവസ്ഥയിൽ മരിച്ചുകിടക്കുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി വിലപിച്ചു।
Verse 29
समित्पाणिरुपागच्छदाश्रमं भृगुनन्दन: । स दृष्टा पितरं वीरस्तथा मृत्युवशं गतम् । अनर्हनतं तथाभूतं विललाप सुदु:ःखित:
ഭൃഗുനന്ദനായ പരശുരാമൻ കൈകളിൽ സമിധകൾ പിടിച്ച് ആശ്രമത്തിലേക്ക് എത്തി. അവിടെ തന്റെ വീരനായ പിതാവ് മരണത്തിന്റെ അധീനനായി വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ടു. അത്തരം അവസ്ഥയ്ക്ക് ഒരിക്കലും അർഹനല്ലാത്തവനെ അങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ, അത്യന്തം ദുഃഖാകുലനായി അവൻ വിലപിച്ചു.
Verse 33
तदनन्तर शत्रुपक्षेके वीरोंका संहार करनेवाले परशुरामजी सबसे पीछे आश्रमपर आये। उस समय महातपस्वी महाबाहु जमदग्निने उनसे कहा -ा
അതിന് ശേഷം ശത്രുപക്ഷത്തിലെ വീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവനെന്നു പ്രസിദ്ധനായ പരശുരാമൻ എല്ലാവർക്കും പിന്നിലായി ആശ്രമത്തിലെത്തി. അപ്പോൾ മഹാതപസ്വിയും മഹാബാഹുവുമായ ജമദഗ്നി അവനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
Verse 115
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोगशती र्थयात्राके प्रसंगमें कार्तवीर्योपाख्यानविषयक एक सौ पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവാന്തർഗതമായ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശതീർത്ഥയാത്രാ-പ്രസംഗത്തിൽ കാർത്തവീര്യോപാഖ്യാനത്തെ സംബന്ധിക്കുന്ന നൂറ്റി പതിനഞ്ചാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 116
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कार्तवीर्योपाख्याने जमदग्निवधे षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശതീർത്ഥയാത്രാന്തർഗതമായ കാർത്തവീര്യോപാഖ്യാനത്തിൽ ജമദഗ്നിവധ-പ്രസംഗമായ നൂറ്റി പതിനാറാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a conflict between obedience to paternal/ascetic authority and the moral gravity of harming one’s mother, using the episode to examine how command, lapse, and consequence are narrated within dharma discourse.
It underscores that even momentary indulgence of desire can destabilize vow-life, while also portraying how boons, curses, and retaliation amplify consequences across kinship and political domains.
No explicit phalaśruti appears in the provided passage; the chapter’s significance is primarily etiological and ethical, linking ascetic authority, transgression, and retaliatory cycles within the broader epic causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.