Shloka 11
Hemakūṭa’s Marvels and Lomaśa’s Account of Ṛṣabha at Ṛṣabhakūṭa
Nandā–Kauśikī Tīrtha Passage
फेनपुञज्जाकुलजला हंसानामिव पडुक्तय: । क्वचिदाभोगकुटिला प्रस्खलन्ती क्वचित् क्वचित्,महाराज! नीचे गिरती हुई फेनपुञ्जसे व्याप्त हुए जलवाली समुद्रगामिनी गंगा तीन धाराओंमें बँटकर हंसोंकी पंक्तियोंके समान सुशोभित होने लगी। वह मतवाली स्त्रीकी भाँति इस प्रकार आयी कि कहीं तो सर्प-शरीरकी भाँति कुटिल गतिसे बहती थी और कहीं-कहीं ऊँचेसे नीचे गिरकर चट्टानोंसे टकराती जाती थी एवं श्वेत वस्त्रोंके समान प्रतीत होनेवाले फेनपुंज उसे आच्छादित किये हुए थे। कहीं-कहीं वह जलके कल-कल नादसे उत्तम संगीत-सा गा रही थी। इस प्रकार अनेक रूप धारण करनेवाली गंगा आकाशसे गिरी और भूतलपर पहुँचकर राजा भगीरथसे बोली---
phenapuñjākulajalā haṃsānām iva paṅktayaḥ | kvacid ābhogakuṭilā praskhalantī kvacit kvacit ||
ലോമശൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! സമുദ്രത്തേയ്ക്ക് വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുചെന്ന ഗംഗയുടെ ജലം നുരപ്പുഞ്ചങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു. അവൾ മൂന്നു ധാരകളായി പിരിഞ്ഞ് ഹംസപംക്തികളുപോലെ ശോഭിച്ചു. മദോന്മത്തയായ സ്ത്രീപോലെ അവൾ പലവിധത്തിൽ മുന്നേറി—എവിടെയോ സർപ്പത്തെപ്പോലെ വിശാല വളവുകളോടെ വളഞ്ഞൊഴുകി, എവിടെയോ വീണ്ടും ഉയരങ്ങളിൽ നിന്ന് പതിച്ച് പാറകളിൽ ഇടിച്ചുകൊണ്ട് താഴേയ്ക്ക് വീണു; വെളുത്ത വസ്ത്രങ്ങളെന്നപോലെ നുരക്കൂട്ടങ്ങൾ അവളെ മൂടി. ചിലിടങ്ങളിൽ അവളുടെ ജലത്തിന്റെ കലകലധ്വനി ഉത്തമ സംഗീതംപോലെ തോന്നി. ഇങ്ങനെ അനേകരൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങിയ ഗംഗ ഭൂമിയിലെത്തി രാജാവ് ഭഗീരഥനോട് പറഞ്ഞു.
लोगश उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the sanctifying power of Gaṅgā and the fruit of determined royal effort undertaken for a higher purpose—Bhagīratha’s mission for ancestral deliverance. It frames sacred rivers as both awe-inspiring natural forces and divine agencies of purification, reminding rulers that true greatness lies in tapas, responsibility, and service beyond oneself.
Sage Lomaśa describes Gaṅgā’s dramatic descent: her foaming waters split into streams, winding and plunging over rocks, sounding like music. After reaching the earth from the sky, she approaches and speaks to King Bhagīratha, continuing the well-known episode of Gaṅgā’s ‘descent’ brought about by his effort.