Shloka 10
Hemakūṭa’s Marvels and Lomaśa’s Account of Ṛṣabha at Ṛṣabhakūṭa
Nandā–Kauśikī Tīrtha Passage
सा बभूव विसर्पन्ती त्रिधा राजन् समुद्रगा,महाराज! नीचे गिरती हुई फेनपुञ्जसे व्याप्त हुए जलवाली समुद्रगामिनी गंगा तीन धाराओंमें बँटकर हंसोंकी पंक्तियोंके समान सुशोभित होने लगी। वह मतवाली स्त्रीकी भाँति इस प्रकार आयी कि कहीं तो सर्प-शरीरकी भाँति कुटिल गतिसे बहती थी और कहीं-कहीं ऊँचेसे नीचे गिरकर चट्टानोंसे टकराती जाती थी एवं श्वेत वस्त्रोंके समान प्रतीत होनेवाले फेनपुंज उसे आच्छादित किये हुए थे। कहीं-कहीं वह जलके कल-कल नादसे उत्तम संगीत-सा गा रही थी। इस प्रकार अनेक रूप धारण करनेवाली गंगा आकाशसे गिरी और भूतलपर पहुँचकर राजा भगीरथसे बोली---
sā babhūva visarpatī tridhā rājan samudragā | mahārāja! nīce giratī huī phenapuñjasena vyāpta hue jalavālī samudragāminī gaṅgā trī dhārāoṃ meṃ baṃṭakara haṃsoṃ kī paṃktiyoṃ ke samāna suśobhita hone lagī | vaha matvālī strī kī bhānti isa prakāra āyī ki kahīṃ to sarpa-śarīra kī bhānti kuṭila gati se bahatī thī aura kahīṃ-kahīṃ ūṃce se nīce girakara caṭṭānoṃ se ṭakarātī jātī thī evaṃ śveta vastraoṃ ke samāna pratīta honevāle phenapuñja use ācchādita kiye hue the | kahīṃ-kahīṃ vaha jala ke kala-kala nāda se uttama saṃgīta-sā gā rahī thī | isa prakāra aneka rūpa dhāraṇa karanevālī gaṅgā ākāśa se girī aura bhūtala para pahuṃcakara rājā bhagīratha se bolī—
മഹാരാജാവേ! സമുദ്രഗാമിനിയായ ഗംഗ താഴേക്ക് ഒഴുകിവരുമ്പോൾ മൂന്ന് ധാരകളായി പിരിഞ്ഞ് ഹംസപങ്ക്തികളുപോലെ ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു. വെളുത്ത നുരക്കൂട്ടങ്ങൾ അവളെ വസ്ത്രങ്ങളെന്നപോലെ മൂടിയിരുന്നു. എവിടെയോ അവൾ സർപ്പത്തെപ്പോലെ വളഞ്ഞ് കുതിലഗതിയിൽ ഒഴുകി; മറ്റെവിടെയോ ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളിൽ നിന്ന് പതിച്ച് പാറകളിൽ ഇടിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നേറി. ചിലിടങ്ങളിൽ അവളുടെ ജലത്തിന്റെ കലകലധ്വനി ഉത്തമഗാനമെന്നപോലെ തോന്നി. ഇങ്ങനെ പല രൂപങ്ങൾ ധരിച്ചു ഗംഗ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ച് ഭൂമിയിലെത്തി; പിന്നെ രാജാവ് ഭഗീരഥനോട് ഇപ്രകാരം സംസാരിച്ചു.
लोगश उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the sacred power of Gaṅgā as a purifier and the fruit of steadfast royal effort: a king’s dharmic resolve can bring blessings that benefit the world, even when nature appears overwhelming and many-formed.
Gaṅgā descends from the sky to the earth, splitting into three streams and displaying varied, dramatic movements—winding like a serpent, plunging over rocks, and singing through rippling sounds—before approaching King Bhagīratha to speak.