Shloka 9
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
अपश्यन्तश्न॒ पितरौ कथमूषुर्महावने । “तात! वे बचपनमें ही पिताके प्यारसे वंचित हो गये थे। मैंने ही सदा उनका लालन- पालन किया। मेरे पुत्र सिंह, व्याप्र और हाथियोंसे भरे हुए उस विशाल वनमें कैसे रहे होंगे? माता-पिताको न देखते हुए उन्होंने उस महान् वनमें किस प्रकार निवास किया होगा? ।। शड्खदुन्दुभिनिर्धोषिमदज्जै्वेणुनिस्चनै:
apasyantaś ca pitarau katham ūṣur mahāvane | “tāta! te bacapanam eva pitṛ-snehena vañcitā abhavan | mayā eva sadā teṣāṁ lālana-pālanaṁ kṛtam | mama putrāḥ siṁha-vyāghra-hasti-saṅkule tasmin viśāle vane kathaṁ nivasanty abhavan? mātā-pitarau na paśyantaḥ te mahāvane kathaṁ vāsaṁ kṛtavantaḥ?” || śaṅkha-dundubhi-nirdhoṣi-madājya-veṇu-niśvanaiḥ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അച്ഛനെയും അമ്മയെയും കാണാതെ അവർ ആ മഹാവനത്തിൽ എങ്ങനെ പാർത്തു? ‘പ്രിയനേ! ബാല്യകാലം മുതൽ അവർ പിതൃസ്നേഹത്തിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതരായിരുന്നു; ഞാൻ തന്നെയാണ് എപ്പോഴും അവരെ ലാലിച്ചു പരിപാലിച്ചത്. സിംഹങ്ങളും വ്യാഘ്രങ്ങളും ഗജങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആ വിശാല വനത്തിൽ എന്റെ പുത്രന്മാർ എങ്ങനെ സഹിച്ചു? മാതാപിതാക്കളെ കാണാതെ അവർ ആ മഹാവനത്തിൽ എങ്ങനെ വാസം ചെയ്തു?’—എന്നു; അപ്പോൾ വനം ശംഖ-ദുന്ദുഭികളുടെ നാദത്താൽ, തൂര്യങ്ങളുടെ ഘോഷത്താൽ, വേണുക്കളുടെ വിസിൽപോലുള്ള സ്വരത്താൽ മുഴങ്ങിപ്പൊങ്ങി।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse foregrounds the ethical weight of parental responsibility and compassion: deprivation of parental presence is portrayed as a profound hardship, and the caregiver’s duty (lālana-pālana) becomes a moral claim that intensifies grief and concern for the vulnerable.
Vaiśampāyana reports a lament: someone reflects that the children, deprived of a father’s love and unable to see their parents, must have suffered terribly while living in a vast forest filled with dangerous animals; the scene is framed amid loud martial or ceremonial sounds—conches, drums, and wind instruments—suggesting a charged public setting.