Shloka 103
Kṛṣṇa at Duryodhana’s House: Refusal of Hospitality and Departure to Vidura (कृष्णस्य धार्तराष्ट्रनिवेशनगमनम्)
व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्य त्वं तपो महत्,प्रत्येक कार्यकी व्यवस्थामें, मित्रोंके संग्रहमें तथा बुद्धि और पराक्रममें भी जो तुम्हारा अद्भुत प्रभाव है, उससे मैं परिचित हूँ। हमारे कुलमें तुम्हीं धर्म हो, तुम्हीं सत्य हो, तुम्हीं महान् तप हो, तुम्हीं रक्षक और तुम्हीं परब्रह्म परमात्मा हो। सब कुछ तुममें ही प्रतिष्ठित है। तुम जो कुछ कहते हो, वह सब तुम्हारे संनिधानमें सत्य होकर ही रहेगा
vyavasthāyāṃ ca mitreṣu buddhivikramayos tathā | tvam eva naḥ kule dharmas tvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo mahat ||
കാര്യവ്യവസ്ഥയിലും, മിത്രങ്ങളെ സമാഹരിച്ച് നിലനിർത്തുന്നതിലും, ബുദ്ധിയിലും പരാക്രമത്തിലും നിന്റെ അത്ഭുതപ്രഭാവം ഞാൻ അറിയുന്നു. നമ്മുടെ കുലത്തിൽ നീയേ ധർമ്മം; നീയേ സത്യം; നീയേ മഹത്തായ തപസ്സ്।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames ideal leadership as a union of practical competence (orderly governance, alliance management, intelligence, valor) with moral authority (dharma, truth, and disciplined austerity). It teaches that power is ethically legitimate when grounded in truthfulness and dharmic self-restraint.
In the Udyoga Parva’s pre-war diplomacy and counsel, the speaker (Vaiśaṃpāyana narrating) presents a formal eulogy-like statement that acknowledges a central figure’s exceptional capacity in administration, alliances, strategy, and heroism, elevating that person as the moral pillar of the lineage.