Shloka 35
अध्याय ८२ — केशवप्रयाणे निमित्तदर्शनम्
Omens and Reception During Keśava’s Departure
धर्मज्ञो धृतिमान् प्राज्ञ: सर्वभूतेषु केशव: । ईश्वर: सर्वभूतानां देवदेवः सनातन:
dharmajño dhṛtimān prājñaḥ sarvabhūteṣu keśavaḥ | īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ devadevaḥ sanātanaḥ ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കേശവൻ ധർമ്മജ്ഞൻ, ധൃതിമാൻ, പ്രാജ്ഞൻ; അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും അന്തർവാസിയായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവൻ സനാതനൻ, സർവ്വജീവികളുടെ ഈശ്വരൻ, ദേവദേവൻ. (അതുകൊണ്ട് കാമം-ഭയം-ലോഭം മുതലായവ കൊണ്ട് അവൻ ഒരിക്കലും അന്യായത്തിലേക്ക് വഴുതുകയില്ല.)
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse affirms Keshava’s supreme ethical and metaphysical status: he is perfectly grounded in dharma, unwavering and wise, present within all beings, and therefore the eternal sovereign worthy of trust and devotion—incapable of being swayed into injustice by desire, fear, or greed.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Vaiśampāyana describes Keshava’s nature and authority, presenting him as the eternal Lord and indwelling ruler of all beings—supporting the larger narrative emphasis on righteous counsel and the moral stakes of the coming conflict.