Shloka 66
Nakula’s Adaptive Counsel to Kṛṣṇa in the Kuru Assembly (उद्योगपर्व, अध्याय ७८)
न हि संतप्यते तेन तथारूपेण कर्मणा । दुर्बुद्धि दुर्योधन सदा धर्म और लोकाचारको छोड़कर ही चलता है; परंतु इस प्रकार धर्म और लोकके विरुद्ध कार्य करके भी वह उससे संतप्त नहीं होता
na hi santapyate tena tathārūpeṇa karmaṇā | durbuddhi duryodhanaḥ sadā dharmaṃ ca lokācāraṃ ca tyaktvaiva carati; parantu evaṃ dharma-loka-virodhinaṃ karma kṛtvāpi sa tena na santapyate |
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—അത്തരം പെരുമാറ്റവും അത്തരം പ്രവൃത്തികളും ചെയ്തിട്ടും അവൻ ഒട്ടും ഖേദിക്കുന്നില്ല. ദുർബുദ്ധിയായ ദുര്യോധനൻ എപ്പോഴും ധർമ്മവും ലോകാചാരവും ഉപേക്ഷിച്ചാണ് നടക്കുന്നത്; എന്നിട്ടും ധർമ്മത്തിനും ലോകക്രമത്തിനും വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിച്ചിട്ടും അവനിൽ പശ്ചാത്താപമില്ല.
अर्जुन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a key ethical warning: wrongdoing becomes especially dangerous when it is accompanied by shamelessness and lack of remorse. To abandon both dharma (moral duty) and lokācāra (social norms) and still feel no inner pain indicates hardened moral blindness, making reconciliation and self-correction difficult.
In the Udyoga Parva’s pre-war negotiations and assessments of character, Arjuna comments on Duryodhana’s disposition. He observes that Duryodhana repeatedly violates righteousness and accepted conduct, yet remains untroubled—an argument that Duryodhana is unlikely to be restrained by counsel or conscience.