Shloka 7
Udyoga-parva Adhyāya 69: Dhṛtarāṣṭra’s Reverential Address to Sañjaya on Vāsudeva
नित्य, अक्षय, अविनाशी एवं परम भगवद्धामका नाम पुण्डरीक है। उसमें स्थित होकर जो अक्षतभावसे विराजते हैं, वे भगवान् 'पुण्डरीकाक्ष' कहलाते हैं। (अथवा पुण्डरीक-- कमलके समान उनके अक्षि--नेत्र हैं, इसलिये उनका नाम पुण्डरीकाक्ष है)। दस्युजनोंको त्रास (अर्दन या पीड़ा) देनेके कारण उनको “जनार्दन” कहते हैं ।। यतः सत्त्वान्न च्यवते यच्च सत्त्वान्न हीयते । सत्त्वतः सात्वतस्तस्मादार्षभाद् वृषभेक्षण:
yato hi sattvān na cyavate yac ca sattvān na hīyate | sattvataḥ sātvatas tasmād ārṣabhād vṛṣabhekṣaṇaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ സത്ത്വം (സദ്ഗുണം) വിട്ട് ഒരിക്കലും വഴുതുന്നില്ല; അവനിലെ സത്ത്വം ഒരിക്കലും ക്ഷയിക്കുന്നതുമില്ല. അതുകൊണ്ട് അവൻ ‘സാത്വത’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. ധർമ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—കൂട്ടത്തിൽ വൃഷഭംപോലെ—ആകയാൽ അവൻ ‘വൃഷഭേക്ഷണ’ (വൃഷഭ-നയനൻ) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
Moral excellence is defined by steadiness: true goodness (sattva) is not merely possessed but maintained without decline. The verse presents unwavering sattva as the ground for honorific names and as a model of righteous leadership.
Sañjaya is explaining the significance of revered epithets, grounding them in character: the one being praised is called Sātvata and Vṛṣabhekṣaṇa because he never deviates from sattva and stands foremost among the virtuous.