Shloka 8
Sañjaya’s Knowledge of Keśava and the Discipline of Indriya-nigraha (संजयस्य केशवज्ञानम्—इन्द्रियनिग्रह-उपदेशः)
एक ओर सम्पूर्ण जगत् हो और दूसरी ओर अकेले भगवान् श्रीकृष्ण हों तो सारभूत बलकी दृष्टिसे वे भगवान् जनार्दन ही सम्पूर्ण जगत्से बढ़कर सिद्ध होंगे ।। भस्म कुर्याज्जगदिदं मनसैव जनार्दन: । न तु कृत्स्नं जगच्छक्तं भस्म कर्तु जनार्दनम्,श्रीकृष्ण अपने मानसिक संकल्पमात्रसे इस सम्पूर्ण जगत्को भस्म कर सकते हैं; परंतु उन्हें भस्म करनेमें यह सारा जगत् समर्थ नहीं हो सकता
bhasma kuryāj jagad idaṃ manasaiva janārdanaḥ | na tu kṛtsnaṃ jagac chaktaṃ bhasma kartuṃ janārdanam ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഒരു വശത്ത് സമസ്ത ലോകവും, മറുവശത്ത് ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ജനാർദനൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം ഉണ്ടായാലും, സാരഭൂത ശക്തിദൃഷ്ട്യാ അവൻ ലോകത്തേക്കാൾ മഹത്തായിരിക്കും. ജനാർദനൻ മനസ്സിന്റെ സംकल्पമാത്രംകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തെ ഭസ്മമാക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ സമസ്ത ലോകം ഒന്നിച്ചാലും ജനാർദനനെ ഭസ്മമാക്കാൻ കഴിയില്ല.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the asymmetry between the Creator/Lord and creation: Kṛṣṇa (Janārdana) is not merely a powerful ally within the world but the transcendent source whose will can dissolve the cosmos, while no aggregate worldly force can overpower him. Ethically, it warns against arrogance in political or martial strength and invites alignment with dharma under divine sovereignty.
In the Udyoga Parva’s pre-war deliberations, Sañjaya speaks to emphasize Kṛṣṇa’s incomparable might. The point is to reframe the coming conflict: victory and destruction are not determined only by armies and strategy, because Kṛṣṇa’s presence represents a decisive, supra-worldly power.