Shloka 4
धृतराष्ट्रस्य बलाबलचिन्ता
Dhṛtarāṣṭra’s Appraisal of Strength and Preference for Śama
अपने पुत्रोंकी विजय चाहनेवाले विद्वान् एवं बुद्धिमान् राजा धृतराष्ट्रने बुद्धितत्त्वके द्वारा उक्त वचनके सूक्ष्म-से-सूक्ष्म गुण-दोषोंकी यथावत् समीक्षा करके दोनों पक्षोंकी प्रबलता एवं निर्बलताका यथार्थरूपसे निश्चय कर लिया। तत्पश्चात् जब उन्हें यह विश्वास हो गया कि गुण-दोषकी दृष्टिसे श्रीकृष्णका कथन सर्वोत्कृष्ट है, तब उन बुद्धिमान् नरेशने पुनः कौरवों और पाण्डवोंकी शक्तिपर विचार करना आरम्भ किया ।। देवमानुषयो: शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान् । कुरून् शक््त्याल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत्,पाण्डवोंमें दैवी शक्ति, मानवी शक्ति तथा तेज--इन सभी दृष्टियोंसे उत्कृष्टता प्रतीत हुई और कौरव-पक्षकी शक्ति अल्प जान पड़ी, इस प्रकार विचार करके धृतराष्ट्रने दुर्योधनसे कहा--
devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān | kurūn śaktyālpatarayā duryodhanam athābravīt ||
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സ്വപുത്രവിജയം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നിട്ടും, പണ്ഡിതനും ബുദ്ധിമാനുമായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ പ്രസ്തുത ഉപദേശത്തിലെ സൂക്ഷ്മാതിസൂക്ഷ്മ ഗുണദോഷങ്ങളെ ബുദ്ധിതത്ത്വത്തോടെ യഥാവിധി പരിശോധിച്ച്, ഇരുപക്ഷങ്ങളുടെയും യഥാർത്ഥ ബലാബലങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ചു. ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ യുക്തി ധർമ്മ-നീതിദൃഷ്ട്യാ പരമോന്നതമാണെന്ന് ഉറപ്പായ ശേഷം, അദ്ദേഹം വീണ്ടും കൗരവ-പാണ്ഡവശക്തിയെക്കുറിച്ച് ആലോചിച്ചു. ദൈവസഹായം, മാനവസാമർത്ഥ്യം, തേജസ്—ഇവയൊക്കെയിലും പാണ്ഡവർ ശ്രേഷ്ഠരെന്നും കൗരവപക്ഷം താരതമ്യേന ദുർബലമെന്നും കണ്ടു, ദുര്യോധനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when driven by partiality, a ruler is expected to examine counsel with discernment—measuring merits and faults—and to recognize where ethical and strategic superiority truly lies. The verse highlights that legitimacy and success are not merely numerical or political, but also depend on tejas (moral-martial brilliance) and perceived divine alignment.
After reflecting on the counsel attributed to Kṛṣṇa and judging it best, Dhṛtarāṣṭra compares the two factions. He concludes that the Pāṇḍavas surpass the Kauravas in divine backing, human strength, and tejas, and then turns to speak directly to Duryodhana.