Shloka 10
Udyoga Parva, Adhyāya 55 — Sañjaya’s Report on Pāṇḍava Readiness and Arjuna’s Dhvaja
सर्वा दिशो योजनमात्रमन्तरं स तिर्यगूर्ध्व च रुरोध वै ध्वज: । न सज्जते5सौ तरुभि: संवृतो5पि तथा हि माया विहिता भौमनेन,उस ध्वजने एक योजनतक सम्पूर्ण दिशाओं तथा अगल-बगल एवं ऊपरके अवकाशको व्याप्त कर रखा था। विश्वकर्माने ऐसी माया रच रखी है कि वह ध्वज वृक्षोंसे आवृत अथवा अवरुद्ध होनेपर भी कहीं अटकता नहीं है
saṃjayā uvāca | sarvā diśo yojanamātram antaraṃ sa tiryag ūrdhva ca rurodha vai dhvajaḥ | na sajjate 'sau tarubhiḥ saṃvṛto 'pi tathā hi māyā vihitā bhaumanena ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ ധ്വജം ഒരു യോജനമാത്രം എല്ലാ ദിക്കുകളിലും, വശങ്ങളിലേക്കും മേലോട്ടും വ്യാപിച്ച് ചുറ്റുമുള്ള ആകാശത്തെ തന്നെ തടഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി. എങ്കിലും വൃക്ഷങ്ങൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയാലും അത് എവിടെയും കുടുങ്ങിയില്ല— ഭൗമൻ (വിശ്വകർമ്മൻ) ഒരുക്കിയ മായ അങ്ങനെയായിരുന്നു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how crafted spectacle (māyā) can magnify perceived power: a banner appears to dominate space and yet remains unhindered. Ethically, it cautions that intimidation and grandeur in the approach to conflict may be engineered effects rather than true inner strength or dharma.
Sañjaya describes a remarkable banner whose spread seems to fill the surrounding space for a yojana in every direction, horizontally and upward. Despite being amid trees, it does not snag—because it has been fashioned with extraordinary ‘māyā’ by the master craftsman (named Bhaumana here, understood as Viśvakarman).