Shloka 36
भीष्म–जामदग्न्यसंवादः (Amba-prasaṅga and Kurukṣetra Dvandva Declaration) / Bhishma–Jamadagnya Dialogue
ततो<हं कृपया5<विष्टो विष्टभ्यात्मानमात्मना । धिग्धिगित्यब्रुव॑ युद्ध क्षत्रधर्मं च भारत,भारत! तब मैं दयासे द्रवित हो स्वयं ही अपने-आपमें धैर्य लाकर युद्ध और क्षत्रियधर्मको धिक्कार देने लगा
tato 'haṃ kṛpayāviṣṭo viṣṭabhyātmānam ātmanā | dhig dhig ity abruvaṃ yuddhaṃ kṣatradharmaṃ ca bhārata ||
ഹേ ഭാരതാ! അപ്പോൾ കരുണ എന്നെ മൂടി; ഞാൻ എന്റെ തന്നെ നിശ്ചയത്തോടെ മനസ്സിനെ ഉറപ്പിച്ചു, ‘ധിക് ധിക്’ എന്ന് വിളിച്ചു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തെയും ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തെയും നിന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
राम उवाच
Educational Q&A
The verse highlights a classic dharmic tension: compassion can surge so strongly that one recoils from violence and even questions one’s inherited social duty (kṣatriya-dharma). Yet the speaker also models self-mastery—he steadies his mind by his own effort—showing that ethical judgment and inner discipline must accompany powerful emotions.
Rama describes an inner turning point: moved by pity, he gathers composure within himself and then openly condemns war and the warrior’s code, addressing his listener as “Bhārata.” The moment conveys moral revulsion toward conflict even within a setting where martial duty is normally praised.