Shloka 166
Pāṇḍava-senā-niryāṇa and Vyūha-vibhāga (पाण्डवसेनानिर्याण तथा व्यूहविभाग)
दन्तान् दन्तेषु निष्पिष्य सृक्किणी परिलेलिहन् | धष्टद्युम्न, शिखण्डी, महारथी सात्यकि, पाँच भाई केकयराजकुमार, राक्षस घटोत्कच, द्रौपदीके पाँचों पुत्र, अभिमन्यु, राजा धृष्टकेतु, पराक्रमी भीमसेन तथा महारथी नकुल- सहदेव--ये सब-के-सब क्रोधसे लाल आँखें किये अपने आसनोंसे उछलकर खड़े हो गये और अंगद, पारिहार्य (मोतियोंके गुच्छों) तथा केयूरोंसे विभूषित एवं लाल चन्दनसे चर्चित अपनी सुन्दर भुजाओंको थामकर दाँतोंपर दाँत रगड़ते हुए ओठोंके दोनों कोने चाटने लगे
dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan | dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī mahārathī sātyakiḥ pāñca bhrātaraḥ kaikeyarājakumāraḥ rākṣasaḥ ghaṭotkacaḥ draupadyāḥ pañca putrāḥ abhimanyuḥ rājā dhṛṣṭaketuḥ parākramaḥ bhīmasenaḥ tathā mahārathī nakula-sahadevau—ete sarve krodhena lohitākṣā āsanebhya utplutya tiṣṭhantaḥ aṅgada-parihārya-keyūraiḥ vibhūṣitāḥ raktacandana-carcitāḥ svāḥ sundarā bāhūn dhṛtvā dantān danteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihuḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പല്ലുകൾ പല്ലുകളിൽ അമർത്തി കടിച്ചുകൊണ്ടും അധരങ്ങളുടെ ഇരുവശ കോണുകളും നാവുകൊണ്ട് നക്കിക്കൊണ്ടും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ, ശിഖണ്ഡി, മഹാരഥൻ സാത്യകി, കൈകേയരാജന്റെ അഞ്ചു രാജകുമാരന്മാർ, രാക്ഷസൻ ഘടോത്കചൻ, ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, അഭിമന്യു, രാജാവ് ധൃഷ്ടകേതു, പരാക്രമശാലി ഭീമസേനൻ, മഹാരഥികൾ നകുലൻ–സഹദേവൻ—ഇവരെല്ലാം ക്രോധത്തിൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ തങ്ങളുടെ ആസനങ്ങളിൽ നിന്ന് ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് നിന്നു. അങ്കദങ്ങൾ, മുത്തുമാലാഗുച്ചങ്ങൾ, കേയൂരങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചുവന്ന ചന്ദനലേപം പൂശിയ മനോഹര ഭുജങ്ങളെ മുറുകെ പിടിച്ചും അവർ പല്ലുകടിച്ചും അധരക്കോണുകൾ നക്കിയും നിന്നു—അന്തരത്തിൽ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ട ധർമ്മക്ഷോഭത്തിന്റെയും യുദ്ധചുഴലിക്കാറ്റിന്റെയും പുറംലക്ഷണംപോലെ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how anger manifests physically and spreads through a group, especially among warriors who feel dharma has been violated. It implicitly warns that when righteous grievance turns into uncontrolled krodha, it accelerates the slide toward violence; ethical discernment must restrain passion even in a just cause.
Sañjaya describes a tense courtly moment where leading Pāṇḍava-aligned heroes—named one by one—erupt from their seats in fury. Their gestures (teeth-grinding, lip-licking) and martial adornments signal immediate readiness to fight, indicating that negotiations and restraint are breaking down and the war mood is intensifying.