Shloka 34
Droṇa–Vidura–Gāndhārī Counsel in the Royal Assembly (धर्मार्थयुक्ता सभा-उपदेश-प्रकरणम्)
ततोऊहं प्राञ्जलि भूत्वा मातरं सम्प्रसादयम् । नाम्ब शान्तनुना जात: कौरवं वंशमुद्रहन्,अहं प्रेष्पश्न॒ दासश्न॒ तवाद्य सुतवत्सले । राजन! तत्पश्चात् पुन: हाथ जोड़कर माताको प्रसन्न करनेके लिये मैंने विनयपूर्वक कहा --“अम्ब! मैं राजा शान्तनुसे उत्पन्न होकर कौरववंशकी मर्यादाका वहन करता हूँ। अतः अपनी की हुई प्रतिज्ञाको झूठी नहीं कर सकता।” यह बात मैंने बार-बार दुहरायी। इसके बाद फिर कहा--'पुत्रवत्सले! विशेषतः तुम्हारे ही लिये मैंने यह प्रतिज्ञा की थी। मैं तुम्हारा सेवक और दास हूँ (मुझसे वह प्रतिज्ञा तोड़नेके लिये न कहो)”
tato ’haṃ prāñjali bhūtvā mātaraṃ samprasādayam | nāmba śāntanunā jātaḥ kauravaṃ vaṃśam udvahan, ahaṃ preṣyaś ca dāsaś ca tavādya sutavatsale | rājan! tatpaścāt punaḥ hātha joṛkar mātāko prasanna karaneke liye maine vinayapūrvak kahā—“amba! maiṃ rājā śāntanuse utpanna hokar kauravavaṃśakī maryādākā vahan kartā hūṃ. ataḥ apanī kī huī pratijñāko jhūṭhī nahīṃ kar saktā.” yah bāt maine bār-bār duharāyī. iske bād phir kahā—“putravatsale! viśeṣataḥ tumhāre hī liye maine yah pratijñā kī thī. maiṃ tumhārā sevak aur dās hūṃ (mujhse vah pratijñā toṛneke liye na kaho)”
അപ്പോൾ ഞാൻ കൈകൂപ്പി മാതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വിനയത്തോടെ പറഞ്ഞു— “അംബേ! ഞാൻ ശാന്തനുരാജനിൽ ജനിച്ചവൻ; കൗരവവംശത്തിന്റെ മാനമര്യാദ വഹിക്കുന്നവൻ; അതിനാൽ ഞാൻ എടുത്ത പ്രതിജ്ഞയെ വ്യർത്ഥമാക്കാൻ കഴിയില്ല.” ഇത് ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിച്ചു. പിന്നെ കൂട്ടിച്ചേർത്തു— “സുതവത്സലേ! പ്രത്യേകിച്ച് നിന്റെ കാര്യമെന്ന നിലയ്ക്കാണ് ഞാൻ ഈ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത്. ഇന്നും ഞാൻ നിന്റെ സേവകനും ദാസനും ആകുന്നു; അത് ലംഘിക്കണമെന്നു എന്നോട് പറയരുത്.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes dharma as fidelity to one’s solemn vow and responsibility to lineage and public honor. Bhīṣma frames vow-keeping not as personal stubbornness but as an ethical obligation tied to the Kaurava dynasty’s integrity, even when emotional appeals are strong.
Bhīṣma, speaking to the king, recounts how he respectfully tried to pacify Amba (addressed as ‘mother’) with folded hands. He repeatedly explains that, as Śāntanu’s son and bearer of the Kaurava line, he cannot violate his vow; he adds that the vow was made especially for her sake and asks her not to urge him to break it.