Previous Verse
Next Verse

Shloka 12

रसातल-वर्णनम्

Rasātala Description: Surabhi, Phenapāḥ, and the Directional Cows

सुमुखब्रित्रकेतुश्न चित्रबर्हस्तथानघ: । मेषहत्‌ कुमुदो दक्ष: सर्पान्त: सहभोजन:,सुवर्णचूड, नागाशी, दारुण, चण्डतुण्डक, अनिल, अनल, विशालाक्ष, कुण्डली, पंकजित्‌ू, वज्रविष्कम्भ, वैनतेय, वामन, वातवेग, दिशाचक्षु, निमेष, अनिमिष, त्रिराव, सप्तराव, वाल्मीकि, द्वीपक, दैत्यद्वीप, सरिदद्वीप, सारस, पद्मकेतन, सुमुख, चित्रकेतु, चित्रब्ह, अनघ, मेषहत्‌, कुमुद, दक्ष, सर्पान्त, सहभोजन, गुरुभार, कपोत, सूर्यनेत्र, चिरान्तक, विष्णुधर्मा, कुमार, परिबर्ह, हरि, सुस्वर, मधुपर्क, हेमवर्ण, मालय, मातरिश्वा, निशाकर तथा दिवाकर। इस प्रकार संक्षेपसे मैंने इन मुख्य-मुख्य गरुड़-संतानोंका वर्णन किया है। ये सभी यशस्वी तथा महाबली बताये गये हैं

nārada uvāca | sumukha-bhṛtketuś ca citrabarhas tathānaghaḥ | meṣahat kumudo dakṣaḥ sarpāntaḥ sahabhojanaḥ suvarṇacūḍo nāgāśī dāruṇaś caṇḍatuṇḍakaḥ anilo'nalo viśālākṣaḥ kuṇḍalī paṅkajit vajraviṣkambho vainateyo vāmanaḥ vātavego diśācakṣuḥ nimeṣo'nimiṣas trirāvaḥ saptarāvo vālmīkī dvīpako daityadvīpaḥ sariddvīpaḥ sāraso padmaketanaḥ sumukhaś citraketuś citrabarho'nagho meṣahat kumudo dakṣaḥ sarpāntaḥ sahabhojano gurubhāraḥ kapotaḥ sūryanetraś cirāntako viṣṇudharmā kumāraḥ paribarho hariḥ susvaro madhuparko hemavarṇo mālayaḥ mātariśvā niśākaraḥ tathā divākaraḥ |

Nārada said: “Sumukha, Bhṛtketu, Citrabarha, and the blameless Anagha; Meṣahat, Kumuda, Dakṣa; Sarpānta and Sahabhojana; Suvarṇacūḍa, Nāgāśī, Dāruṇa, and Caṇḍatuṇḍaka; Anila and Anala; Viśālākṣa, Kuṇḍalī, Paṅkajit, Vajraviṣkambha; Vainateya, Vāmana, Vātavega; Diśācakṣu, Nimeṣa and Animiṣa; Trirāva and Saptarāva; Vālmīki, Dvīpaka; Daityadvīpa, Sariddvīpa; Sārasa, Padmaketana; (and again) Sumukha, Citraketu, Citrabarha, Anagha, Meṣahat, Kumuda, Dakṣa, Sarpānta, Sahabhojana; Gurubhāra, Kapota, Sūryanetra, Cirāntaka; Viṣṇudharmā, Kumāra, Paribarha; Hari, Susvara, Madhuparka, Hemavarṇa, Mālaya; Mātariśvā, Niśākara, and also Divākara.” Thus, in brief, I have recounted the principal sons of Garuḍa—celebrated and exceedingly mighty. The passage functions as a genealogical catalogue, emphasizing fame, strength, and the continuity of divine lineages that support cosmic order.

सुमुखSumukha (proper name; 'good-faced')
सुमुख:
Karta
TypeNoun
Rootसुमुख
FormMasculine, Nominative, Singular
भ्रातृकेतुBhrātṛketu (proper name; 'having a brother as banner/mark')
भ्रातृकेतु:
Karta
TypeNoun
Rootभ्रातृकेतु
FormMasculine, Nominative, Singular
चित्रकेतुCitraketu (proper name; 'variegated-bannered')
चित्रकेतु:
Karta
TypeNoun
Rootचित्रकेतु
FormMasculine, Nominative, Singular
चित्रबर्हCitrabarha (proper name; 'variegated-plumed')
चित्रबर्ह:
Karta
TypeNoun
Rootचित्रबर्ह
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
अनघःAnagha (proper name; 'sinless')
अनघः:
Karta
TypeAdjective
Rootअनघ
FormMasculine, Nominative, Singular
मेषहत्Meṣahat (proper name; 'slayer of a ram')
मेषहत्:
Karta
TypeNoun
Rootमेषहन्
FormMasculine, Nominative, Singular
कुमुदःKumuda (proper name; also 'water-lily')
कुमुदः:
Karta
TypeNoun
Rootकुमुद
FormMasculine, Nominative, Singular
दक्षःDakṣa (proper name; 'skilful')
दक्षः:
Karta
TypeAdjective
Rootदक्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्पान्तःSarpānta (proper name; 'having snakes as end/border')
सर्पान्तः:
Karta
TypeNoun
Rootसर्पान्त
FormMasculine, Nominative, Singular
सहभोजनःSahabhojana (proper name; 'eating together/companion at meals')
सहभोजनः:
Karta
TypeNoun
Rootसहभोजन
FormMasculine, Nominative, Singular
सुवर्णचूडःSuvarṇacūḍa (proper name; 'golden-crested')
सुवर्णचूडः:
Karta
TypeNoun
Rootसुवर्णचूड
FormMasculine, Nominative, Singular
नागाशीNāgāśī (proper name; 'snake-eater' or 'having snakes as food')
नागाशी:
Karta
TypeNoun
Rootनागाशी
FormMasculine, Nominative, Singular
दारुणःDāruṇa (proper name; 'terrible')
दारुणः:
Karta
TypeAdjective
Rootदारुण
FormMasculine, Nominative, Singular
चण्डतुण्डकःCaṇḍatuṇḍaka (proper name; 'fierce-beaked')
चण्डतुण्डकः:
Karta
TypeNoun
Rootचण्डतुण्डक
FormMasculine, Nominative, Singular
अनिलःAnila (proper name; 'wind')
अनिलः:
Karta
TypeNoun
Rootअनिल
FormMasculine, Nominative, Singular
अनलःAnala (proper name; 'fire')
अनलः:
Karta
TypeNoun
Rootअनल
FormMasculine, Nominative, Singular
विशालाक्षःViśālākṣa (proper name; 'large-eyed')
विशालाक्षः:
Karta
TypeNoun
Rootविशालाक्ष
FormMasculine, Nominative, Singular
कुण्डलीKuṇḍalī (proper name; 'coiled/earringed')
कुण्डली:
Karta
TypeNoun
Rootकुण्डली
FormMasculine, Nominative, Singular
पंकजित्Paṅkajit (proper name; 'conqueror of mire/lotus')
पंकजित्:
Karta
TypeNoun
Rootपंकजित्
FormMasculine, Nominative, Singular
वज्रविष्कम्भःVajraviskambha (proper name; 'vajra-like support/prop')
वज्रविष्कम्भः:
Karta
TypeNoun
Rootवज्रविष्कम्भ
FormMasculine, Nominative, Singular
वैनतेयःVainateya (Garuda; 'son of Vinatā')
वैनतेयः:
Karta
TypeNoun
Rootवैनतेय
FormMasculine, Nominative, Singular
वामनःVāmana (proper name; 'dwarf')
वामनः:
Karta
TypeNoun
Rootवामन
FormMasculine, Nominative, Singular
वातवेगःVātavega (proper name; 'wind-speed')
वातवेगः:
Karta
TypeNoun
Rootवातवेग
FormMasculine, Nominative, Singular
दिशाचक्षुःDiśācakṣu (proper name; 'eye of the quarters/directions')
दिशाचक्षुः:
Karta
TypeNoun
Rootदिशाचक्षुस्
FormMasculine, Nominative, Singular
निमेषःNimeṣa (proper name; 'wink')
निमेषः:
Karta
TypeNoun
Rootनिमेष
FormMasculine, Nominative, Singular
अनिमेषःAnimeṣa (proper name; 'unblinking')
अनिमेषः:
Karta
TypeNoun
Rootअनिमेष
FormMasculine, Nominative, Singular
त्रिरावःTrirāva (proper name; 'three-cried/three-sounded')
त्रिरावः:
Karta
TypeNoun
Rootत्रिराव
FormMasculine, Nominative, Singular
सप्तरावःSaptarāva (proper name; 'seven-cried/with seven sounds')
सप्तरावः:
Karta
TypeNoun
Rootसप्तराव
FormMasculine, Nominative, Singular
वाल्मीकिVālmīki (proper name)
वाल्मीकि:
Karta
TypeNoun
Rootवाल्मीकि
FormMasculine, Nominative, Singular
द्वीपकःDvīpaka (proper name; 'little island')
द्वीपकः:
Karta
TypeNoun
Rootद्वीपक
FormMasculine, Nominative, Singular
दैत्यद्वीपःDaityadvīpa (proper name; 'island of the Daityas')
दैत्यद्वीपः:
Karta
TypeNoun
Rootदैत्यद्वीप
FormMasculine, Nominative, Singular
सरिदद्वीपःSariddvīpa (proper name; 'river-island')
सरिदद्वीपः:
Karta
TypeNoun
Rootसरिदद्वीप
FormMasculine, Nominative, Singular
सारसःSārasa (proper name; 'crane')
सारसः:
Karta
TypeNoun
Rootसारस
FormMasculine, Nominative, Singular
पद्मकेतनःPadmaketana (proper name; 'having lotus as banner/mark')
पद्मकेतनः:
Karta
TypeNoun
Rootपद्मकेतन
FormMasculine, Nominative, Singular
गुरुभारःGurubhāra (proper name; 'heavy-burdened')
गुरुभारः:
Karta
TypeNoun
Rootगुरुभार
FormMasculine, Nominative, Singular
कपोतःKapota (proper name; 'pigeon')
कपोतः:
Karta
TypeNoun
Rootकपोत
FormMasculine, Nominative, Singular
सूर्यनेत्रःSūryanetra (proper name; 'sun-eyed')
सूर्यनेत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootसूर्यनेत्र
FormMasculine, Nominative, Singular
चिरान्तकःCirāntaka (proper name; 'long-time destroyer')
चिरान्तकः:
Karta
TypeNoun
Rootचिरान्तक
FormMasculine, Nominative, Singular
विष्णुधर्माViṣṇudharmā (proper name; 'whose dharma is Viṣṇu')
विष्णुधर्मा:
Karta
TypeNoun
Rootविष्णुधर्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
कुमारःKumāra (proper name; 'youth/prince')
कुमारः:
Karta
TypeNoun
Rootकुमार
FormMasculine, Nominative, Singular
परिबर्हःParibarha (proper name; 'having full plumage/ornament')
परिबर्हः:
Karta
TypeNoun
Rootपरिबर्ह
FormMasculine, Nominative, Singular
हरिःHari (proper name)
हरिः:
Karta
TypeNoun
Rootहरि
FormMasculine, Nominative, Singular
सुस्वरःSusvara (proper name; 'sweet-voiced')
सुस्वरः:
Karta
TypeNoun
Rootसुस्वर
FormMasculine, Nominative, Singular
मधुपर्कःMadhuparka (proper name; also 'honey-mixture offering')
मधुपर्कः:
Karta
TypeNoun
Rootमधुपर्क
FormMasculine, Nominative, Singular
हेमवर्णःHemavarṇa (proper name; 'golden-colored')
हेमवर्णः:
Karta
TypeNoun
Rootहेमवर्ण
FormMasculine, Nominative, Singular
मालयःMālaya (proper name; also 'Malaya mountain')
मालयः:
Karta
TypeNoun
Rootमालय
FormMasculine, Nominative, Singular
मातरिश्वाMātariśvā (proper name; Vedic name of wind)
मातरिश्वा:
Karta
TypeNoun
Rootमातरिश्वन्
FormMasculine, Nominative, Singular
निशाकरःNiśākara (proper name; 'moon-maker' i.e., moon)
निशाकरः:
Karta
TypeNoun
Rootनिशाकर
FormMasculine, Nominative, Singular
तथाand also
तथा:
TypeIndeclinable
Rootतथा
दिवाकरःDivākara (proper name; 'day-maker' i.e., sun)
दिवाकरः:
Karta
TypeNoun
Rootदिवाकर
FormMasculine, Nominative, Singular

नारद उवाच

N
Nārada
G
Garuḍa
S
Sumukha
B
Bhṛtketu
C
Citrabarha
A
Anagha
M
Meṣahat
K
Kumuda
D
Dakṣa
S
Sarpānta
S
Sahabhojana
S
Suvarṇacūḍa
N
Nāgāśī
D
Dāruṇa
C
Caṇḍatuṇḍaka
A
Anila
A
Anala
V
Viśālākṣa
K
Kuṇḍalī
P
Paṅkajit
V
Vajraviṣkambha
V
Vainateya
V
Vāmana
V
Vātavega
D
Diśācakṣu
N
Nimeṣa
A
Animiṣa
T
Trirāva
S
Saptarāva
V
Vālmīki
D
Dvīpaka
D
Daityadvīpa
S
Sariddvīpa
S
Sārasa
P
Padmaketana
G
Gurubhāra
K
Kapota
S
Sūryanetra
C
Cirāntaka
V
Viṣṇudharmā
K
Kumāra
P
Paribarha
H
Hari
S
Susvara
M
Madhuparka
H
Hemavarṇa
M
Mālaya
M
Mātariśvā
N
Niśākara
D
Divākara

Educational Q&A

The verse underscores the importance of lineage and the transmission of power and responsibility within the cosmic order. By naming Garuḍa’s prominent descendants and calling them renowned and mighty, the text highlights how dharmic stability is supported by established divine families and their capacities.

Nārada is reciting a catalogue of notable sons/descendants of Garuḍa. The passage is a genealogical enumeration (a ‘name-list’), concluding with a brief summary that these are the principal ones and that all are famed and powerful.