Shloka 156
Saṃsāra-mārga-vistaraḥ
Vidura’s Expanded Account of the Path
भ्रममाणा न मुहान्ति संसारे न भ्रमन्ति ते । किंतु जो संयमशील होकर बुद्धिके द्वारा उन इन्द्रियरूपी अश्वोंको काबूमें रखते हैं, वे फिर इस संसारमें नहीं लौटते। जो लोग चक्रकी भाँति घूमनेवाले इस संसारचक्रमें घूमते हुए भी मोहके वशीभूत नहीं होते हैं, उन्हें फिर संसारमें नहीं भटकना पड़ता
bhramamāṇā na muhānti saṃsāre na bhramanti te | kintu ye saṃyamaśīlāḥ buddhyā indriyarūpān aśvān kābūṃ kurvanti, te punaḥ asmin saṃsāre na nivartante | ye cakravat parivartamāne 'smin saṃsāracakre paribhramantaḥ api mohavaśībhūtā na bhavanti, teṣāṃ punaḥ saṃsāre na paribhramaṇam |
ലോകജീവിതത്തിന്റെ ചുഴിയിൽ നീങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴും മോഹത്തിൽ പതിക്കാത്തവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ സംസാരത്തിൽ നഷ്ടപ്പെടുന്നില്ല; അവർ വീണ്ടും അലഞ്ഞുതിരിയുകയും ഇല്ല. മറിച്ച്, സംയമികൾ—ബുദ്ധിയുടെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശത്തോടെ കുതിരപോലെയുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ കെട്ടിയടക്കുന്നവർ—ഈ ചക്രത്തിലേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നില്ല.
विदुर उवाच
Educational Q&A
Freedom from repeated wandering in saṃsāra comes through saṃyama (restraint): using buddhi (discernment) to master the senses, and refusing to be overpowered by moha (delusion/attachment), even while living amid worldly motion.
In the Stree Parva’s grief-filled aftermath of war, Vidura speaks as a moral counselor, redirecting attention from turmoil and sorrow toward inner discipline—teaching that the true escape from suffering is not external change but mastery of mind and senses.