Adhyaya 3
शोक-शमन उपदेशः (Instruction on the Pacification of Grief)
Upa-parva: Vidura–Dhṛtarāṣṭra Śoka-śamana Saṃvāda (Consolation Discourse)
Dhṛtarāṣṭra states that Vidura’s well-formed counsel has reduced his grief and asks how learned persons free themselves from mental suffering arising from association with the undesirable and separation from the desirable (1–2). Vidura answers by describing a method of inner release: as the mind repeatedly disengages from both pleasure and pain, the wise attain śama and a ‘good course’ (sugati) (3). He grounds this in an analysis of impermanence: the world is unstable and lacks enduring essence, likened to a banana plant (4). The body is treated as a temporary dwelling, reassigned by time, while moral agency (sattva) is the commendable constant (5). He uses the garment metaphor—discarding old or unsuitable clothes—to explain embodiment and change (6). Experience of pleasure and pain is presented as the result of one’s own actions (svakṛta-karma), with karma bearing its load whether one feels in control or not (7–8). A sustained pottery analogy illustrates fragility at every stage of formation and use, paralleling bodily vulnerability across conditions (9–11). Mortality is shown to operate across all life stages—from womb to infancy to youth, midlife, and old age (12–13). Vidura concludes that beings arise and cease due to prior actions; therefore lamentation is conceptually misdirected in a world governed by such causality (14). He adds a saṃsāra metaphor of repeatedly surfacing and sinking in water; the unreflective are bound and afflicted by karmic enjoyment, while the wise, established in truth and understanding meetings and separations, proceed to the highest end (15–17).
Chapter Arc: कुरु-गृह पर शोक का घना आवरण है; धृतराष्ट्र अपने पुत्रों के विनाश से व्याकुल हैं, और विदुर शोक-निवारण के लिए अनित्यता का कठोर, पर करुण उपदेश आरम्भ करते हैं। → विदुर मन को दुःख-सुख के आवेगों से बार-बार खींचकर शान्ति में स्थिर करने की शिक्षा देते हैं—और फिर श्मशान की समता दिखाते हैं: विद्वान-मूर्ख, धनवान-निर्धन, सब अंततः एक ही ‘पितृवन’ में पहुँचते हैं; देह का भेद वहाँ मिट्टी, अस्थि और स्नायु में विलीन हो जाता है। → मिट्टी के बर्तन का दृष्टान्त चरम पर पहुँचता है—घड़ा चाक पर चढ़ते ही टूट सकता है, आधा बनकर, पूरा बनकर, काटे जाने पर, उतारे जाने पर; वैसे ही जीवन किसी भी क्षण टूट सकता है। तत्पश्चात संसार-समुद्र का रूपक आता है: क्रीड़ा में तैरता प्राणी जैसे कभी डूबता-कभी उभरता है, वैसे ही जीव कर्म-भोग के बन्धन से इस गहन संसार में उन्मज्जन-निमज्जन करता है। → विदुर का निष्कर्ष स्पष्ट है—जो बुद्धिमान है वह मन को संयमित कर, अनित्यता को स्वीकार कर, शोक का त्याग कर शान्ति प्राप्त करे; धृतराष्ट्र को भी यही मार्ग अपनाने का आग्रह है। → धृतराष्ट्र के भीतर यह उपदेश कितनी गहराई तक उतरता है—और क्या शोक सचमुच शान्त होगा—यह अगले प्रसंग की ओर कथा को धकेल देता है।
Shlokas
Verse 1
अपने-आप छा अर: तृतीयो<थध्याय: विदुरजीका शरीरकी अनित्यता बताते हुए धृतराष्ट्रको शोक त्यागनेके लिये कहना धृतराष्ट्र रवाच सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोको5यं विगतो मम । भूय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ വിദുരാ! നിന്റെ സुभാഷിത വചനങ്ങളാൽ എന്റെ ഈ ശോകം അകന്നു; എങ്കിലും അവയുടെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വാർത്ഥത്തോടെ കൂടി ഞാൻ വീണ്ടും കൂടുതൽ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
Verse 2
इस प्रकार श्रीमह्याभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शोकका निवारणविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ
അനിഷ്ടത്തിന്റെ സമ്പർക്കത്താലും ഇഷ്ടത്തിന്റെ വേർപാടിനാലും ഉണ്ടാകുന്ന മാനസിക ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് പണ്ഡിതർ എങ്ങനെ മോചിതരാകുന്നു?
Verse 3
विदुर उवाच यतो यतो मनो दुःखात् सुखादू वा विप्रमुच्यते । ततस्ततो नियम्यैतच्छान्तिं विन्देत वै बुध:
വിദുരൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാ! എവിടെയെവിടെയോ മനസ്സ് ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന്—അഥവാ സുഖത്തിൽ നിന്നുപോലും—വിമുക്തി കണ്ടെത്തുന്നുവോ, അവിടെയവിടെ അതിനെ നിയമപൂർവ്വം നിയന്ത്രിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം. അങ്ങനെ സംയമിക്കുന്ന ബുദ്ധിമാൻ നിശ്ചയമായും ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 4
अशाश्रृतमिदं सर्व चिन्त्यमानं नरर्षभ | कदलीसंनिभो लोक: सारो हास्य न विद्यते,नरश्रेष्ठ विचार करनेपर यह सारा जगत् अनित्य ही जान पड़ता है। सम्पूर्ण विश्व केलेके समान सारहीन है; इसमें सार कुछ भी नहीं है
ഹേ നരർഷഭാ! ചിന്തിച്ചാൽ ഈ സർവ്വവും അനിത്യമായിത്തന്നെ തോന്നുന്നു. ഈ ലോകം വാഴത്തണ്ടുപോലെ—ഇതിൽ സ്ഥിരമായ സാരം ഒന്നുമില്ല.
Verse 5
यदा प्राज्ञाश्न मूढाश्न धनवन्तो5थ निर्धना: । सर्वे पितृवनं प्राप्प स्वपन्ति विगतज्वरा:
ജ്ഞാനിയും മൂഢനും, ധനവാനും ദരിദ്രനും—എല്ലാവരും ഒരുപോലെ പിതൃവനം (ശ്മശാനം) എത്തി ജ്വരസദൃശമായ വ്യാകുലത വിട്ട് അവിടെ കിടക്കുമ്പോൾ, കുലം, രൂപം, പദവി എന്നിവ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന എന്ത് വ്യത്യാസമാണ് മറ്റുള്ളവർക്ക് അവിടെ കാണാൻ കഴിയുക? എന്നിട്ടും മനുഷ്യർ പരസ്പരം ആസക്തരാകുന്നു—അവരുടെ ബുദ്ധി മോഹിതമായതിനാൽ।
Verse 6
निर्मासैरस्थिभूयिष्ठेगात्रि: सनायुनिबन्धनै: । कि विशेषं प्रपश्यन्ति तत्र तेषां परे जना:
ശ്മശാനത്തിൽ ദേഹം മാംസരഹിതമായി, അസ്ഥിപ്രധാനമായി, വെറും സ്നായുബന്ധനത്തിൽ മാത്രം ചേർന്ന് നിൽക്കുമ്പോൾ, മറ്റുള്ളവർ അവിടെ എന്ത് പ്രത്യേക വ്യത്യാസമാണ് കാണുക? കുലം, രൂപം, പദവി—ഏത് അടയാളമാണ് അവിടെ തിരിച്ചറിയുക?
Verse 7
येन प्रत्यवगच्छेयु: कुलरूपविशेषणम् | कस्मादन्योन्यमिच्छन्ति विप्रलब्धधियो नरा:
ഏത് അടയാളം കൊണ്ടാണ് കുലത്തിന്റെയും രൂപത്തിന്റെയും വ്യത്യാസം സത്യമായി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുക? പിന്നെ മനുഷ്യർ പരസ്പരം എന്തിന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു? അവരുടെ ബുദ്ധി വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടതിനാൽ।
Verse 8
गृहाणीव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिता: । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं॑ तु शाश्वतम्
പണ്ഡിതർ പറയുന്നു: മർത്ത്യരുടെ ദേഹങ്ങൾ വീടുപോലെയാണ്; കാലക്രമത്തിൽ അവ നശിക്കുന്നു, എന്നാൽ അകത്തുള്ള ഏക സത്ത്വസ്വരൂപ ആത്മാവ് ശാശ്വതമാണ്।
Verse 9
यथा जीर्णमजीर्ण वा वस्त्र त्यक्त्वा तु पूरुष: अन्यद् रोचयते वस्त्रमेवं देहा: शरीरिणाम्
മനുഷ്യൻ ജീർണ്ണമായോ അജീർണ്ണമായോ (പുതിയ) വസ്ത്രം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു വസ്ത്രം ധരിക്കാൻ ഇച്ഛിക്കുന്നതുപോലെ, ദേഹധാരികൾ കാലാകാലങ്ങളിൽ ശരീരങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുന്നു।
Verse 10
वैचित्रवीर्य प्राप्पं हि दुः:खं वा यदि वा सुखम् । प्राप्रुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा,विचित्रवीर्यनन्दन! यदि दुःख या सुख प्राप्त होनेवाला है तो प्राणी उसे अपने किये हुए कर्मके अनुसार ही पाते हैं
വൈചിത്രവീര്യനന്ദനേ! ദുഃഖമോ സുഖമോ—എന്ത് വന്നാലും, ഈ ലോകത്ത് ജീവികൾ തങ്ങളുടെ സ്വകൃത കർമ്മപ്രകാരം തന്നെയാണ് അതു പ്രാപിക്കുന്നത്; വെറും വംശമോ യാദൃശ്ചികതയോ അല്ല.
Verse 11
कर्मणा प्राप्यते स्वर्ग: सुखं दु:खं च भारत । ततो वहति त॑ भारमवश: स्ववशो5पि वा
ഓ ഭാരതാ! കർമ്മം കൊണ്ടുതന്നെ സ്വർഗ്ഗം (നരകവും) ലഭിക്കുന്നു; സുഖവും ദുഃഖവും അതുപോലെ. പിന്നെ മനുഷ്യൻ ആ സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ ഭാരത്തെ—വിവശനായിട്ടും, താൻ സ്വാധീനത്തിലാണെന്ന് കരുതിയിട്ടും—ചുമന്നുകൊണ്ടേയിരിക്കുന്നു, ഭരതനന്ദനേ.
Verse 12
यथा च मृण्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते | किंचित् प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा
കുശവന്റെ ചക്രത്തിൽ വെച്ച മൺപാത്രം—അൽപം മാത്രമേ രൂപപ്പെടുന്നുള്ളൂവെങ്കിലും, ഇപ്പോഴും രൂപപ്പെടുന്നിലായാലും, അല്ലെങ്കിൽ ഇപ്പൊഴേ തീർന്നതായാലും—എങ്ങനെ തകർന്നുപോകാമോ, അതുപോലെ നിസ്സാരവും പുതുതുമായത് വേഗം നശിക്കുന്നു.
Verse 13
छिन्न॑ वाप्यवरोप्यन्तमवतीर्णमथापि वा । आदी वाप्यथवा शुष्क॑ पच्यमानमथापि वा
ആരെങ്കിലും വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെടുകയോ, വലിച്ചിഴക്കപ്പെടുകയോ, വീണുകിടക്കുകയോ ചെയ്യട്ടെ; കത്തുകയോ, ഉണങ്ങി ചുട്ടുപൊള്ളുകയോ ചെയ്യട്ടെ—അത്തരം അത്യന്ത ദുഃസ്ഥിതിയിലും ജ്ഞാനികൾ ധർമ്മമാർഗം ഉപേക്ഷിക്കുകയില്ല.
Verse 14
उत्तार्यमाणमापाकादुद्धृतं चापि भारत । अथवा परिभुज्यन्तमेवं देहा: शरीरिणाम्
ഓ ഭാരതാ! പാകപ്പാത്രത്തിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും എടുത്തുയർത്തുന്നതുപോലെയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഉപഭോഗിക്കപ്പെടുകയും ക്ഷയിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നതുപോലെയോ—ശരീരികളുടേ ദേഹങ്ങൾ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ പുറത്തെടുക്കപ്പെടാനും ക്ഷയിക്കാനും നശിക്കാനും വിധേയമാണ്.
Verse 15
जैसे मिट्टीका बर्तन बनाये जानेके समय कभी चाकपर चढ़ाते ही नष्ट हो जाता है
മണ്ണുകൊണ്ടുള്ള കുടം ഉണ്ടാക്കുമ്പോൾ—ചക്രത്തിൽ വെച്ച ഉടനെ, കുറച്ച് രൂപം വന്നപ്പോൾ, പൂർണ്ണമായി രൂപപ്പെട്ട ശേഷം, നൂൽകൊണ്ട് മുറിച്ച് വേർപ്പെടുത്തുമ്പോൾ, ചക്രത്തിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുമ്പോൾ, ഇറക്കിവെച്ച ശേഷം, നനഞ്ഞോ ഉണങ്ങിയോ നിലയിൽ, ചുട്ടുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ചൂളയിൽ നിന്ന് പുറത്തെടുക്കുമ്പോൾ, ചുട്ടിടത്തിൽ നിന്ന് കൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, അല്ലെങ്കിൽ ഒടുവിൽ ഉപയോഗത്തിലാക്കുമ്പോഴും—ഏത് ഘട്ടത്തിലും അത് പൊട്ടാം. അതുപോലെ തന്നെയാണ് ദേഹധാരികളുടെ ശരീരങ്ങളുടെ അവസ്ഥ. ചിലർ ഗർഭത്തിലിരിക്കെ, ചിലർ ജനനസമയത്ത്, ചിലർ കുറച്ച് ദിവസത്തിനകം, ചിലർ പകുതിമാസത്തിൽ, ചിലർ ഒരു മാസത്തിൽ; പിന്നെ ചിലർ ഒരു അല്ലെങ്കിൽ രണ്ട് വർഷത്തിൽ, ചിലർ യൗവനത്തിൽ, ചിലർ മധ്യവയസ്സിൽ, ചിലർ വാർദ്ധക്യത്തിൽ എത്തി മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 16
संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा | यौवनस्थो<5थ मध्यस्थो वृद्धों वापि विपद्यते
ചിലർ ഒരു വയസ്സിൽ, ചിലർ രണ്ട് വയസ്സിൽ; ചിലർ യൗവനത്തിൽ, ചിലർ മധ്യവയസ്സിൽ, ചിലർ വാർദ്ധക്യത്തിലും നശിക്കുന്നു.
Verse 17
प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे
ജീവികൾ മുൻകർമ്മങ്ങളുടെ അനുസാരമായിട്ടാണ് ഈ ലോകത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നതും ഇല്ലാതാകുന്നതും. ലോകത്തിന്റെ ഈ സ്വാഭാവികവും അനിവാര്യവുമായ നിയമം ഇങ്ങനെ തന്നെയായിരിക്കെ, നീ എന്തിന് ദുഃഖത്തിൽ കത്തുന്നു?
Verse 18
यथा तु सलिलं राजन् क्रीडार्थमनुसंतरत् । उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित् सत्त्वं नराधिप
ഹേ രാജാവേ! ജലത്തിൽ കളിക്കാനായി സഞ്ചരിക്കുന്ന ഒരു ചെറുജീവി ചിലപ്പോൾ മേലേക്ക് പൊങ്ങിവരും, ചിലപ്പോൾ വീണ്ടും മുങ്ങിപ്പോകും; അതുപോലെ, ഹേ നരാധിപാ, ജീവിയും ചിലപ്പോൾ ഉയർച്ചയിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും, ചിലപ്പോൾ പതനത്തിൽ ലയിച്ചുപോകും.
Verse 19
एवं संसारगहने उन््मज्जननिमज्जने । कर्मभोगेन बध्यन्ते क्लिश्यन्ते चाल्पबुद्धय:
ഇങ്ങനെ സംസാരത്തിന്റെ ഘനമായ കാട്ടിൽ—പൊങ്ങലും മുങ്ങലും എന്ന ആവർത്തനത്തിൽ—അൽപബുദ്ധികൾ തങ്ങളുടെ തന്നെ കർമ്മഫലഭോഗത്തിൽ ബന്ധിതരായി നിരന്തരം ക്ലേശിക്കുന്നു.
Verse 20
राजन! नरेश्वर! जैसे क्रीडाके लिये पानीमें तैरता हुआ कोई प्राणी कभी डूबता है और कभी ऊपर आ जाता है, इसी प्रकार इस अगाध संसार-समुद्रमें जीवोंका डूबना और उतराना (मरना और जन्म लेना) लगा रहता है, मन्दबुद्धि मनुष्य ही यहाँ कर्मभोगसे बँधते और वष्ट पाते हैं ।।
രാജൻ, നരേശ്വരാ! കളിക്കായി വെള്ളത്തിൽ നീന്തുന്ന ഒരു ജീവി ചിലപ്പോൾ മുങ്ങുകയും ചിലപ്പോൾ വീണ്ടും മേലേക്ക് ഉയരുകയും ചെയ്യുന്നപോലെ, ഈ അഗാധമായ സംസാരസമുദ്രത്തിൽ ജീവികൾ നിരന്തരം മുങ്ങിയും ഉയർന്നും കൊണ്ടിരിക്കുന്നു—മരണംയും ജനനവും തുടർച്ചയായി നടക്കുന്നു. ഇവിടെ മന്ദബുദ്ധികളായവരാണ് തങ്ങളുടെ കർമ്മഫലഭോഗബന്ധത്തിൽ കുടുങ്ങി നാശത്തിലേക്ക് പോകുന്നത്. എന്നാൽ പ്രാജ്ഞർ സത്ത്വത്തിൽ സ്ഥിരരായി, ഈ ലോകത്തിൽ ഹിതൈഷികളായി, ഭूतങ്ങളുടെ സംഗമ-വിയോഗങ്ങളെ അറിയുന്നവരായി ഇരുന്നാൽ—അവർ പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കുന്നു।
Frequently Asked Questions
Dhṛtarāṣṭra’s dilemma is how to ethically and psychologically respond to loss: whether grief should govern the mind when separation and association are structurally unavoidable in an impermanent world shaped by prior action.
The chapter teaches that repeated mental disengagement from both sukha and duḥkha, supported by insight into impermanence and karmic causality, yields śama; this composure differentiates the wise from those bound by reactive experience.
No explicit phalaśruti is stated here; the implied meta-point is soteriological: understanding impermanence, karma, and the mechanics of saṃsāra supports movement toward ‘paramā gati’ (the highest end) by reducing attachment-driven affliction.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Mahabharata (Gita Press)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Mahabharata (Gita Press) in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.