Adhyaya 2

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्या भारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें धृतराष्ट्रके शीकका निवारणविषयक पहला जध्याय पूरा हुआ

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— അതിനുശേഷം അമൃതസമമായ മധുരവചനങ്ങളാൽ പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ധൃതരാഷ്ട്രനെ ആഹ്ലാദിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, വിചിത്രവീര്യപുത്രനോട് വിദുരൻ പറഞ്ഞതു കേൾക്കുക. യുദ്ധാനന്തരത്തെ കച്ചവടമില്ലാത്ത ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് ദൃശ്യം ഇപ്പോൾ ധർമ്മാധിഷ്ഠിതമായ ഉപദേശത്തിലേക്ക് തിരിയുന്നു—ദുഃഖത്തെ തഴുകാൻ അല്ല, രാജാവിന്റെ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തിയും സംയമവും യഥാർത്ഥ ബോധവും കൈവരിക്കാനുമുള്ള വാക്കുകളായിരുന്നു അത്.

Verse 2

विदुर उवाच उत्तिष्ठ राजन्‌ कि शेषे धारयात्मानमात्मना । एषा वै सर्वसत्त्वानां लोकेश्वर परा गति:

വിദുരൻ പറഞ്ഞു— “രാജാവേ! എന്തിന് ഇങ്ങനെ കിടക്കുന്നു? എഴുന്നേറ്റ്, സ്വന്തം ബുദ്ധിയാൽ മനസ്സിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തുക. ലോകേശ്വരാ! എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഇതുതന്നെ പരമ (അവസാന) ഗതിയാണ്.”

Verse 3

सर्वे क्षयान्ता निचया: पतनान्ता: समुच्छुया: । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्‌

“എല്ലാ സമാഹാരങ്ങളുടെയും അവസാനം ക്ഷയത്തിലാണ്; എല്ലാ ഉയർച്ചകളുടെയും അവസാനം പതനത്തിലാണ്; എല്ലാ സംഗമങ്ങളുടെയും അവസാനം വിരഹത്തിലാണ്; ജീവിതത്തിന്റെ അവസാനം മരണത്തിലാണ്.”

Verse 4

यदा शूरं च भीरुं च यम: कर्षति भारत । तत्‌ कि न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रिया: क्षत्रियर्षभ

“ഹേ ഭാരതാ! ഹേ ക്ഷത്രിയശ്രേഷ്ഠാ! യമൻ ശൂരനെയും ഭീരുവിനെയും—ഇരുവരെയും വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുമ്പോൾ, ആ ക്ഷത്രിയർ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കേണ്ടതെന്ത്?”

Verse 5

अयुध्यमानो ग्रियते युध्यमानश्न जीवति । काल प्राप्प महाराज न कश्चिदतिवर्तते

“മഹാരാജാവേ! യുദ്ധം ചെയ്യാത്തവനും മരിക്കുന്നു; യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവനും ജീവിച്ചിരിക്കാം. കാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ ആരും അതിനെ അതിക്രമിക്കാനാവില്ല.”

Verse 6

अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत । अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

ഹേ ഭാരതാ! ജീവികൾ ജനനത്തിന് മുമ്പ് അവ്യക്തരായിരുന്നു; നടുവിൽ അല്പകാലം മാത്രം വ്യക്തമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; അവസാനം വീണ്ടും അവ്യക്തതയിൽ ലയിക്കുന്നു. ഇതാണ് ജീവിതത്തിന്റെ സ്വഭാവമെങ്കിൽ, വിലാപത്തിന് എന്ത് പ്രയോജനം?

Verse 7

न शोचन्‌ मृतमन्वेति न शोचन्‌ प्रियते नर: । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि

വിലപിക്കുന്ന മനുഷ്യന് മരിച്ചവനെ അനുഗമിച്ച് പോകാനാവില്ല; വിലാപം കൊണ്ടു തന്നെ മരിക്കുകയുമില്ല. ലോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ക്രമം ഇങ്ങനെയിരിക്കെ, നീ എന്തിന് വീണ്ടും വീണ്ടും ശോകിക്കുന്നു?

Verse 8

काल: कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत । न कालस्य प्रिय: वक्रिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम

ഹേ കുരുസത്തമാ! കാലം വിവിധവിധത്തിലുള്ള എല്ലാ ജീവികളെയും വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. കാലത്തിന് ആരും പ്രിയനല്ല; ആരും ദ്വേഷ്യനുമല്ല.

Verse 9

यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वश: । तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जैसे हवा तिनकोंको सब ओर उड़ाती और डालती रहती है, उसी प्रकार समस्त प्राणी कालके अधीन होकर आते-जाते हैं

ഹേ ഭാരതർഷഭാ! കാറ്റ് പുല്ലിന്റെ അഗ്രങ്ങളെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചുഴറ്റി ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, എല്ലാ ജീവികളും കാലാധീനരായി വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 10

एक्सरार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गमिनाम्‌ | यस्य काल: प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना

ഒരേ യാത്രയിൽ പുറപ്പെട്ട എല്ലാവരും ഒരുനാൾ അതേ ലക്ഷ്യത്തിലേക്ക് (പരലോകത്തിലേക്ക്) പോകേണ്ടതുതന്നെ. ആരുടെ കാലം ആദ്യം എത്തുന്നുവോ, അവൻ ആദ്യം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു—ഇങ്ങനെയിരിക്കെ വിലാപം എന്തിന്?

Verse 11

न चाप्येतान्‌ हतान्‌ युद्धे राजन्‌ शोचितुमर्हसि । प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम्‌

രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ വീണ ഈ വീരന്മാരെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ ശോകിക്കേണ്ടതില്ല. നിങ്ങൾ ശാസ്ത്രങ്ങളെ പ്രമാണമായി അംഗീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവർ നിശ്ചയമായും പരമഗതിയെ പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 12

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रता: । सर्वे चाभिमुखा: क्षीणास्तत्र का परिदेवना

അവർ എല്ലാവരും വേദസ്വാധ്യായത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവർ; എല്ലാവരും വ്രത-നിയമങ്ങൾ പാലിച്ചവർ. ശത്രുവിനെ നേരിട്ട് ഏറ്റുമുട്ടി യുദ്ധത്തിൽ ജീവൻ ത്യജിച്ചവരാണ് അവർ; അപ്പോൾ വിലാപത്തിന് എന്ത് കാരണം?

Verse 13

अदर्शनादापतिताः: पुनश्चादर्शनं गता: । नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना

അവർ അദൃശ്യത്തിൽ നിന്ന് വന്നവർ; വീണ്ടും അദൃശ്യത്തിലേക്കുതന്നെ പോയവർ. അവർ യഥാർത്ഥത്തിൽ നിങ്ങളുടെവർ അല്ല, നിങ്ങൾയും അവരുടെവർ അല്ല; അപ്പോൾ ഇവിടെ വിലാപത്തിന് എന്ത് കാരണം?

Verse 14

हतो5पि लभते स्वर्ग हत्वा च लभते यश: । उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे

യുദ്ധത്തിൽ ഹതനായവൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു; ശത്രുവിനെ ഹതനാക്കുന്നവൻ യശസ് നേടുന്നു. ഇരണ്ടും നമ്മൾക്കു മഹാലാഭം; റണത്തിൽ നിഷ്ഫലതയെന്നത് ഇല്ല.

Verse 15

तेषां कामदु्घाल्‍लोकानिन्द्र: संकल्पयिष्यति । इन्द्रस्यातिथयो होते भवन्ति भरतर्षभ

ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ആ വീരന്മാർക്കായി ഇന്ദ്രൻ ഇഷ്ടാനുസൃത ഭോഗങ്ങൾ നൽകുന്ന ലോകങ്ങളെ ഒരുക്കും. അവർ എല്ലാവരും ഇന്ദ്രന്റെ അതിഥികളാകും.

Verse 16

न यज्ञैर्दक्षिणावद्धिर्न तपोभिरन विद्यया । स्वर्ग यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हता:

യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീരമൃത്യു വരിച്ച ശൂരന്മാർ എത്ര എളുപ്പത്തിൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലെത്തുന്നുവോ, അത്ര എളുപ്പത്തിൽ മനുഷ്യർ ധാരാളം ദക്ഷിണയുള്ള യജ്ഞങ്ങളാലോ തപസ്സാലോ വിദ്യയാലോ സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുകയില്ല।

Verse 17

शरीराग्निषु शूराणां जुह॒वुस्ते शराहुती: । हूयमानान्‌ शरांश्वैव सेहुस्तेजस्विनो मिथ:

ശൂരന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളെന്ന അഗ്നികളിൽ അവർ അമ്പുകളെ ആഹുതിയായി അർപ്പിച്ചു; ആ തേജസ്വികളായ വീരന്മാർ പരസ്പരം ഒരാളുടെ ശരീരാഗ്നിയിൽ ഹോമിക്കപ്പെടുന്ന അമ്പുകളെ സഹിച്ചു നിന്നു।

Verse 18

एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्य पन्थानमुत्तमम्‌ । न युद्धादधिकं किंचित्‌ क्षत्रियस्येह विद्यते

ഹേ രാജാവേ, ഇങ്ങനെ ഞാൻ നിനക്കു സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള ഉത്തമമായ പഥം പറയുന്നു—ഈ ലോകത്ത് ക്ഷത്രിയന് ധർമ്മയുദ്ധത്തേക്കാൾ മേലായതു ഒന്നുമില്ല।

Verse 19

क्षत्रियास्ते महात्मान: शूरा: समितिशो भना: । आशिष: परमा: प्राप्ता न शोच्या: सर्व एव हि

അവർ മഹാത്മാക്കളായ ക്ഷത്രിയർ, ശൂരന്മാർ—സമരസംഗമത്തിൽ ശോഭിച്ചവർ. അവർ തങ്ങളുടെ ആഗ്രഹത്തിനൊത്ത പരമഫലം നേടി ഉത്തമ ലോകങ്ങൾ പ്രാപിച്ചു; അതിനാൽ അവർ എല്ലാവരും ശോകിക്കപ്പെടേണ്ടവർ അല്ല।

Verse 20

आत्मानमात्मना55श्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभि भूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टमहसि

ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ അന്തർശക്തിയാൽ നിന്നെ നീ തന്നേ ആശ്വസിപ്പിക്ക; ദുഃഖിക്കരുത്. ഇന്ന് ശോകത്തിൽ മുങ്ങി ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുക (സ്വയംനാശത്തിലേക്ക് വഴങ്ങുക) നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല।

Verse 21

पुरुषप्रवर! आप स्वयं ही अपने मनको सान्त्वना देकर शोकका परित्याग कीजिये। आज शोकसे व्याकुल होकर आपको अपने शरीरका त्याग नहीं करना चाहिये ।।

വിദുരൻ പറഞ്ഞു— പുരുഷപ്രവരാ! നീ തന്നേ നിന്റെ മനസ്സിനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ശോകം ഉപേക്ഷിക്ക. ഇന്ന് ശോകത്തിൽ വ്യാകുലനായി ദേഹത്യാഗം ചിന്തിക്കുന്നത് നിനക്കു യുക്തമല്ല. ലോകസഞ്ചാരത്തിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിച്ച് ഞങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിന് മാതാപിതാക്കളെയും നൂറുകണക്കിന് പുത്രന്മാരെയും ഭാര്യമാരെയും അനുഭവിച്ചിട്ടുണ്ട്—എന്നാൽ ഇന്ന് അവർ ആരുടേതു, ഞങ്ങൾ ആരുടേതു?

Verse 22

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्‌,शोकके हजारों स्थान हैं और भयके भी सैकड़ों स्थान हैं। वे प्रतिदिन मूढ़ मनुष्यपर ही अपना प्रभाव डालते हैं, विद्वान्‌ पुरुषपर नहीं

ശോകത്തിനായിരം ഇടങ്ങളുണ്ട്; ഭയത്തിനും നൂറുകണക്കിന് ഇടങ്ങളുണ്ട്. അവ ദിനംപ്രതി മൂഢനെ മാത്രമേ പിടിച്ചുലയ്ക്കൂ; പണ്ഡിതനെ അല്ല.

Verse 23

न कालस्य प्रिय: वक्षरिन्न द्वेष्प: कुरुसत्तम । न मध्यस्थ: क्वचित्काल: सर्व काल: प्रकर्षति

ഹേ കുരുശ്രേഷ്ഠാ! കാലത്തിന് ആരും പ്രിയനല്ല; ആരും ദ്വേഷ്യനുമല്ല. കാലം ഒരിക്കലും യഥാർത്ഥത്തിൽ നിഷ്പക്ഷനായി നിൽക്കുകയില്ല; അത് എല്ലാവരെയും തന്റെ വശത്തേക്ക് വലിച്ചിഴയ്ക്കുന്നു.

Verse 24

काल: पचति भूतानि काल: संहरते प्रजा: । काल: सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रम:

കാലം തന്നെയാണ് സകല ജീവികളെയും പാകപ്പെടുത്തുന്നത്; കാലം തന്നെയാണ് പ്രജകളെ സംഹരിക്കുന്നത്. എല്ലാവരും ഉറങ്ങുമ്പോഴും കാലം ജാഗരിക്കുന്നു; കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.

Verse 25

अनित्यं यौवन रूप॑ं जीवित द्रव्यसंचय: । आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्धयेदेषु न पण्डित:

യൗവനവും രൂപവും അനിത്യം; ജീവനും ധനസഞ്ചയവും അനിത്യം. ആരോഗ്യംയും പ്രിയജനങ്ങളോടൊപ്പമുള്ള വാസവും ക്ഷണഭംഗുരം; അതിനാൽ പണ്ഡിതൻ ഇവയിൽ ആസക്തനാകുന്നില്ല.

Verse 26

न जानपदिकं दुःखमेक: शोचितुमहसि । अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते

സകല രാജ്യത്തെയും മൂടിയിരിക്കുന്ന ഈ ദുഃഖം നീ ഒരുത്തൻ മാത്രം വിലപിക്കേണ്ടതല്ല. വിലാപത്തിൽ ക്ഷയിച്ച് ആരെങ്കിലും മരിച്ചാലും ആ ദുഃഖം മാറുകയില്ല.

Verse 27

अशोचन्‌ प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्‌ पराक्रमम्‌ । भैषज्यमेतदू्‌ दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत्‌

ശോകത്തിൽ മുങ്ങാത്തവൻ, എതിരാളിയുടെ പരാക്രമവും ഉദ്യമവും കണ്ടാൽ യഥോചിതമായി പ്രതികരിക്കണം. ദുഃഖത്തിനുള്ള യഥാർത്ഥ ഔഷധം ഇതുതന്നെ—അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിക്കാതിരിക്കുക.

Verse 28

अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्‌ प्रियस्य च

അനിഷ്ടവുമായി ചേർക്കപ്പെടുന്നതാലും, പ്രിയപ്പെട്ടതിൽ നിന്നുള്ള വേർപാടാലും (ദുഃഖം ഉണ്ടാകുന്നു).

Verse 29

नार्थों न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि

നീ അനുതപിക്കുന്ന ഈ വിലാപത്തിൽ നിന്ന് ന അർത്ഥം, ന ധർമ്മം, ന സുഖം—ഒന്നും ലഭിക്കുകയില്ല.

Verse 30

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्प वैशेषिकीं नरा:

മനുഷ്യർ വ്യത്യസ്ത വ്യത്യസ്ത ധനാവസ്ഥകൾ പ്രാപിച്ച്, ഓരോരുത്തനും താന്താന്റെ പ്രത്യേക നിലയിലേക്കെത്തുന്നു.

Verse 31

प्रज्ञया मानसं दु:खं हन्याच्छारीरमौषधै: । एतद्‌ विज्ञानसामर्थ्य न बालै: समतामियात्‌

മനുഷ്യൻ മാനസിക ദുഃഖം ബുദ്ധി-ചിന്തയാൽ നീക്കുകയും, ശാരീരിക കഷ്ടം ഔഷധങ്ങളാൽ ശമിപ്പിക്കുകയും വേണം—ഇതുതന്നെ വിജ്ഞാനത്തിന്റെ ശക്തി; ബാലന്മാരെപ്പോലെ അവിവേകമായി പെരുമാറരുത്।

Verse 32

शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम्‌,मनुष्यका पूर्वकृत कर्म उसके सोनेपर साथ ही सोता है, उठनेपर साथ ही उठता है और दौड़नेपर भी साथ-ही-साथ दौड़ता है

മനുഷ്യന്റെ മുൻകൃത കർമ്മം അവനെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല—അവൻ കിടന്നാൽ അതും കൂടെ കിടക്കും, അവൻ എഴുന്നേറ്റാൽ അതും കൂടെ എഴുന്നേറും, അവൻ ഓടിയാൽ അതും കൂടെ ഓടും।

Verse 33

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्‌ करोति शुभाशुभम्‌ | तस्यां तस्यथामवस्थायां तत्फलं समुपाश्चुते,मनुष्य जिस-जिस अवस्थामें जो-जो शुभ या अशुभ कर्म करता है, उसी-उसी अवस्थामें उसका फल भी पा लेता है

മനുഷ്യൻ ഏത് ഏത് അവസ്ഥയിൽ ഏത് ഏത് ശുഭമോ അശുഭമോ കർമ്മം ചെയ്യുമോ, അതത് അവസ്ഥയിൽ തന്നെയാകും അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുക।

Verse 34

येन येन शरीरेण यद्यत्‌ कर्म करोति यः । तेन तेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्चुते,जो जिस-जिस शरीरसे जो-जो कर्म करता है, दूसरे जन्ममें वह उसी-उसी शरीरसे उसका फल भोगता है

മനുഷ്യൻ ഏത് ഏത് ശരീരത്തിലൂടെ ഏത് ഏത് കർമ്മം ചെയ്യുമോ, അടുത്ത ജന്മത്തിൽ അതിന് അനുയോജ്യമായ ശരീരധാരണത്തിലൂടെ അതിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കും।

Verse 35

आत्मैव ह्ात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन: । आत्मैव हात्मन: साक्षी कृतस्यापकृतस्य च,मनुष्य आप ही अपना बन्धु है, आप ही अपना शत्रु है और आप ही अपने शुभ या अशुभ कर्मका साक्षी है

മനുഷ്യന് തന്റെ ആത്മാവുതന്നെ ബന്ധുവും, ആത്മാവുതന്നെ ശത്രുവും; ചെയ്തതിന്നും ചെയ്യാതിരുന്നതിന്നും, ശുഭാശുഭ കർമ്മങ്ങൾക്കുമുള്ള സാക്ഷിയും ആത്മാവുതന്നെ.

Verse 36

शुभेन कर्मणा सौख्यं दु:ःखं पापेन कर्मणा । कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित्‌,शुभकर्मसे सुख मिलता है और पापकर्मसे दुःख, सर्वत्र किये हुए कर्मका ही फल प्राप्त होता है, कहीं भी बिना कियेका नहीं

ശുഭകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് സുഖവും പാപകർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ദുഃഖവും ഉണ്ടാകുന്നു. എല്ലായിടത്തും ചെയ്ത കര്‍മ്മത്തിന്റെ ഫലമേ ലഭിക്കൂ; ചെയ്യാത്ത കര്‍മ്മത്തിന് ഫലം എവിടെയും ഇല്ല.

Verse 37

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्नपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधा:

നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള ബുദ്ധിമാന്മാർ ജ്ഞാനത്തിന് വിരുദ്ധമായ, അനവധി അപകടങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, മൂലത്തെയേ തകർക്കുന്ന കര്‍മ്മങ്ങളിൽ ആസക്തരാകുന്നില്ല.

Verse 273

चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते । यदि अपनेमें पराक्रम देखे तो शोक न करते हुए शोकके कारणका निवारण करनेकी चेष्टा करे। दुःखको दूर करनेके लिये सबसे अच्छी दवा यही है कि उसका चिन्तन छोड़ दिया जाय

ദുഃഖത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ചാൽ അത് മാറുകയില്ല; മറിച്ച് അതു കൂടി വർധിക്കും. അതിനാൽ, സ്വന്തം ഉള്ളിൽ ശക്തി കാണുന്നവൻ ശോകത്തിൽ മുങ്ങാതെ ശോകത്തിന്റെ കാരണമൊഴിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം. ദുഃഖം അകറ്റാനുള്ള ഏറ്റവും നല്ല ഔഷധം—അതിനെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത ഉപേക്ഷിക്കലാണ്.

Verse 283

मानुषा मानसैर्दु:खैर्दहान्ते चाल्पबुद्धय: । मन्दबुद्धि मनुष्य ही अप्रिय वस्तुका संयोग और प्रिय वस्तुका वियोग होनेपर मानसिक दुःखोंसे दग्ध होने लगते हैं

അल्पബുദ്ധിയുള്ള മനുഷ്യർ മാനസിക ദുഃഖങ്ങളാൽ ദഹിക്കുന്നു; അപ്രിയവസ്തുവിന്റെ സംഗമമോ പ്രിയവസ്തുവിന്റെ വിയോഗമോ സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവർ ഉള്ളിൽ ഉള്ളിൽ കത്തുന്നു.

Verse 296

न च नापैति कार्यार्थात्र्त्रिवर्गाच्चैव हीयते । जो आप यह शोक कर रहे हैं

ഇങ്ങനെ ശോകിക്കുന്നത് യാതൊരു കാര്യസാധനവും അല്ല; അത് അർത്ഥത്തിനും അല്ല, ധർമ്മത്തിനും അല്ല, സുഖത്തിനും അല്ല. ഇതിലൂടെ മനുഷ്യൻ കര്‍ത്തവ്യപഥത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകുകയും ധർമ്മ-അർത്ഥ-കാമം എന്ന ത്രിവർഗത്തിൽ നിന്നും വഞ്ചിതനാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 306

असंतुष्टा: प्रमुहान्ति संतोष॑ यान्ति पण्डिता: । धनकी भिन्न-भिन्न अवस्थाविशेषको पाकर असंतोषी मनुष्य तो मोहित हो जाते हैं; परंतु विद्वान्‌ पुरुष सदा संतुष्ट ही रहते हैं

ധനത്തിന്റെ നാനാവിധ അവസ്ഥാവിശേഷങ്ങൾ ലഭിച്ചാലും അസന്തുഷ്ടൻ മോഹത്തിലാഴുന്നു; പണ്ഡിതൻ എന്നാൽ നിത്യവും സന്തോഷത്തിൽ സ്ഥിരനാകുന്നു. അസന്തോഷം വിവേകത്തെ മൂടുന്നു; സന്തോഷം മനസ്സിനെ ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു.