Adhyaya 15
स्त्रीपर्व — अध्याय १५: गान्धारी-युधिष्ठिर-संवादः (Gandhārī’s Confrontation and Consolation of Yudhiṣṭhira)
Upa-parva: Gāndhārī-Śoka–Yudhiṣṭhira-Sāntvana (episode within Strī Parva)
Vaiśaṃpāyana narrates Gandhārī’s charged inquiry—“Where is the king?”—as she is afflicted by the deaths of her descendants. Yudhiṣṭhira approaches trembling with folded hands and adopts a posture of radical self-blame, naming himself a ‘son-slayer’ and inviting condemnation, even a curse, while declaring disinterest in life, sovereignty, or wealth after killing his own relations. Gandhārī initially responds with silence and heavy sighing; as Yudhiṣṭhira bows toward her feet, she partially perceives him through the edge of her blindfold, noting his toes and nails, while Arjuna remains positioned behind Vāsudeva. The emotional field shifts: Gandhārī’s anger dissipates and she consoles the gathered men ‘like a mother.’ The narrative then pivots to Kuntī (Pṛthā) and the survivors approaching their mother; Kuntī weeps upon seeing her sons wounded by weapon strikes and grieves each in turn. Draupadī, bereft of her sons, laments the absence of the grandsons and questions the value of kingship without children. Kuntī comforts and raises Draupadī, and together they approach Gandhārī. Gandhārī addresses Draupadī as ‘daughter,’ urging her not to grieve alone and articulates a causal reading: the devastation appears driven by time’s cycle and inevitability, recalling Vidura’s earlier counsel, and asserting that those who died in battle are not to be mourned in the conventional sense—while also accepting personal fault for the destruction of her lineage.
Chapter Arc: रण-धूल अभी बैठी नहीं है; शोक की अग्नि में घिरी गान्धारी के सामने भीमसेन आता है—विजय का नहीं, अपराध-बोध का भार लेकर। → भीम अपने कर्म का उत्तरदायित्व स्वीकारते हुए कहता है कि भय, आत्म-रक्षा और दुर्योधन की असाधारण शक्ति ने उसे ‘विषम आचरण’ की ओर ढकेला; वह गान्धारी से क्षमा माँगता है और तर्क देता है कि धर्म्य युद्ध से दुर्योधन को कोई उठा नहीं सकता था। गान्धारी का मातृ-शोक, क्रोध और नैतिक प्रतिवाद भीतर-भीतर उफनता है; उधर द्रौपदी अपने हृतात्मजों के लिए विलाप करती हुई भूमि पर गिरती है, और स्त्रियों का करुण-कोलाहल सभा-सा बन जाता है। → गान्धारी का उत्तर—भीम की प्रशंसा-भरी सफाई को वह स्वीकार नहीं करती; वह संकेत देती है कि ‘तुमने जो कहा’ वह स्वयं एक प्रकार का अपराध-स्वीकार है। इसी करुण-उत्कर्ष में द्रौपदी का विलाप चरम पर पहुँचता है; कुन्ती स्वयं ‘आर्ततरा’ होकर आती है और द्रौपदी को उठाकर धैर्य देती है, मानो शोक का भार एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी पर उतर रहा हो। → गान्धारी का क्रोध क्रमशः शान्त होता है; वह मातृवत् सान्त्वना देने लगती है। कृष्ण के समझाने/अनुनय का प्रभाव सीमित रहता है, फिर भी गान्धारी द्रौपदी और कुन्ती से कहती है कि शोक में डूबकर स्वयं को नष्ट न करें—यह काल-पर्याय से प्रेरित लोक-विनाश का चक्र है। → गान्धारी का क्रोध तो थमता है, पर उसके भीतर का न्याय-बोध और शाप-सम्भावना पूरी तरह बुझती नहीं—आगे यह देखना शेष है कि वह इस विनाश के लिए किसे उत्तरदायी ठहराती है और किस प्रकार का दैवी/नैतिक प्रतिकार उठता है।
Shlokas
Verse 1
अपना छा | अफ्--#क+ पजञ्चदशो< ध्याय: भीमसेनका गान्धारीको अपनी सफाई देते हुए उनसे क्षमा माँगना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഗന്ധാരിയുടെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഭീമസേനൻ ഭയപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ തോന്നി, വിനയവും അപേക്ഷയും നിറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ അപ്പോൾ അവളോട് ഇങ്ങനെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 2
अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रासात् तत्र मया कृत: । आत्मानं त्रातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमहसि
“അമ്മേ! അവിടെ ഞാൻ ചെയ്തത് അധർമ്മമോ ധർമ്മമോ—ഭയത്താൽ, എന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹം മാത്രത്താൽ ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു; അതിനാൽ എന്റെ ആ കുറ്റം നിങ്ങൾ ക്ഷമിക്കണം.”
Verse 3
न हि युद्धेन पुत्रस्ते धर्म्येण स महाबल: । शक्य: केनचिदुद्यन्तुमतो विषममाचरम्,“आपके उस महाबली पुत्रको कोई भी धर्मानुकूल युद्ध करके मारनेका साहस नहीं कर सकता था; अतः मैंने विषमतापूर्ण बर्ताव किया
“നിങ്ങളുടെ ആ മഹാബലവാനായ പുത്രനെ ധർമ്മാനുസൃതമായ യുദ്ധത്തിലൂടെ ആരും വീഴ്ത്താൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വിഷമമായ—അന്യായമായ—മാർഗം സ്വീകരിച്ചു.”
Verse 4
अधर्मेण जित: पूर्व तेन चापि युधिष्ठिर: । निकृताश्न सदेव सम ततो विषममाचरम्
“മുമ്പ് അവൻ അധർമ്മത്തിലൂടെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ ജയിച്ചിരുന്നു; ഞങ്ങളോടു എന്നും വഞ്ചന തന്നെയായിരുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻയും അവനോടു വിഷമവും കഠിനവുമായ രീതിയിൽ പെരുമാറി.”
Verse 5
सैन्यस्यैको5वशिष्टो5यं गदायुद्धेन वीर्यवान् । मां हत्वा न हरेद् राज्यमिति वै तत् कृतं मया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സൈന്യത്തിൽ ഈ ഒരുവൻ മാത്രമേ ശേഷിച്ചിരുന്നുള്ളൂ; ഗദായുദ്ധത്തിൽ മഹാബലവാൻ. എന്നെ വധിച്ച് വീണ്ടും രാജ്യം പിടിച്ചെടുക്കുമോ എന്ന ഭയത്താൽ ഞാൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു.
Verse 6
राजपुत्रीं च पाउ्चालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम् । भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान् यत् सुतस्तव
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാഞ്ചാലരാജകുമാരി ദ്രൗപദി, ഒരേയൊരു വസ്ത്രം ധരിച്ചു രജസ്വലാവസ്ഥയിൽ ഉണ്ടായിരുന്നപ്പോൾ—അവളെക്കുറിച്ച് നിന്റെ പുത്രൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം നിനക്ക് അറിയാമല്ലോ.
Verse 7
सुयोधनमसंगृहा[ न शक््या भू: ससागरा | केवला भोक्तुमस्माभिरतश्वैतत् कृतं मया,“दुर्योधनका संहार किये बिना हमलोग निष्कण्टक पृथ्वीका राज्य नहीं भोग सकते थे, इसलिये मैंने यह अयोग्य कार्य किया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—സുയോധനനെ (ദുര്യോധനനെ) സംഹരിക്കാതെ, സമുദ്രപര്യന്തമായ ഈ ഭൂമിയെ ഞങ്ങൾ നിർവിഘ്നമായി ഭോഗിക്കുവാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഈ പ്രവൃത്തി ചെയ്തത്.
Verse 8
तथाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत् । द्रौपद्या यत् सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत्,“आपके पुत्रने तो हम सब लोगोंका इससे भी बढ़कर अप्रिय किया था कि उसने भरी सभामें द्रौपदीको अपनी बाँयीं जाँच दिखायी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—എന്നിരുന്നാലും നിന്റെ പുത്രൻ ഞങ്ങളോടു അതിലും വലിയ അപ്രീതി വരുത്തുന്ന അപമാനം ചെയ്തു: നിറഞ്ഞ സഭയുടെ നടുവിൽ ദ്രൗപദിയോട് തന്റെ ഇടത്തേ തുട കാണിച്ചു.
Verse 9
तदैव वध्य: सोअस्माकं दुराचारश्न ते सुतः । धर्मराजाज्ञया चैव स्थिता: सम समये तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അന്നുതന്നെ നിന്റെ ദുഷ്ടാചാരിയായ പുത്രനെ ഞങ്ങൾ വധിക്കേണ്ടതായിരുന്നു. എന്നാൽ ധർമ്മരാജന്റെ ആജ്ഞയാൽ, അപ്പോൾ നിശ്ചിത സമയപരിധിയിൽ നിലകൊണ്ട് ഞങ്ങൾ സ്വയം നിയന്ത്രിച്ചു.
Verse 10
वैरमुद्दीपितं राज्ञि पुत्रेण तव तन््महत् । क्लेशिताश्न वने नित्यं तत एतत् कृतं मया
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജ്ഞീ! നിന്റെ പുത്രൻ ആ മഹാവൈരത്തെ കൂടുതൽ ഉത്തേജിപ്പിച്ച് അഗ്നിപോലെ ജ്വലിപ്പിച്ചു. ഞങ്ങളെ വനത്തിലേക്ക് അയച്ച് നിരന്തരം ക്ലേശിപ്പിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ചെയ്തത്.
Verse 11
वैरस्यास्य गताः पार हत्वा दुर्योधन रणे । राज्यं युधिष्िर: प्राप्तो वयं च गतमन्यव:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദുര്യോധനനെ വധിച്ച് ഞങ്ങൾ ഈ വൈരത്തിന്റെ അപ്പുറം കടന്നു. യുധിഷ്ഠിരൻ രാജ്യം നേടി; ഞങ്ങളുടെ ക്രോധവും ശമിച്ചു.
Verse 12
गान्धायुवाच न तस्यैष वधस्तात यत् प्रशंससि मे सुतम् । कृतवांश्षापि तत् सर्व यदिदं भाषसे मयि
ഗാന്ധാരി പറഞ്ഞു—മകനേ! നീ എന്റെ പുത്രനെ അത്രയും പ്രശംസിക്കുന്നതിനാൽ, ഇത് നീ ഉദ്ദേശിക്കുന്ന അർത്ഥത്തിൽ അവന്റെ ‘മരണം’ അല്ല; യശസ്സാൽ അവൻ നിലനിൽക്കുന്നവൻ തന്നെയാണ്. നീ എന്റെ മുന്നിൽ പറയുന്നതെല്ലാം, ആ കുറ്റം മുഴുവനും തീർച്ചയായും ദുര്യോധനൻ തന്നെയാണ് ചെയ്തത്.
Verse 13
हताश्वे नकुले यत्तु वृषसेनेन भारत । अपिब: शोणितं संख्ये द:ःशासनशरीरजम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ആ പ്രവൃത്തി—നകുലന്റെ കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ, യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിൽ വൃഷസേനൻ ദുഃശാസന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്നൊഴുകിയ രക്തം കുടിച്ചു.
Verse 14
इस प्रकार श्रीमहाभारत स्त्रीपर्वके अन्तर्गत जलप्रदानिकपर्वमें गान्धारीकी सान्त्वनगाविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ,सद्धिविरगर्हितं घोरमनार्यजनसेवितम् । क्रूर कर्माकृथास्तस्मात्तदयुक्तं वृकोदर
ആ പ്രവൃത്തി ഭീകരമായിരുന്നു—ജ്ഞാനികളും വൈരാഗ്യശീലികളും നിന്ദിച്ചതും, അനാര്യരുടെ കൂട്ടത്തിനേ യോജിച്ചതും. അതുകൊണ്ട്, ഹേ വൃകോദരാ! നീ ഇത്തരമൊരു ക്രൂരകർമ്മം ചെയ്യരുതായിരുന്നു; അത് അനുചിതം.
Verse 15
भारत! परंतु वृषसेनने जब नकुलके घोड़ोंको मारकर उसे रथहीन कर दिया था, उस समय तुमने युद्धमें दःशासनको मारकर जो उसका खून पी लिया, वह सत्पुरुषोंद्वारा निन्दित और नीच पुरुषोंद्वारा सेवित घोर क्रूरतापूर्ण कर्म है। वृकोदर! तुमने वही क्रूर कार्य किया है, इसलिये तुम्हारे द्वारा अत्यन्त अयोग्य कर्म बन गया है ।।
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—അമ്മേ! മറ്റൊരാളുടെ രക്തം പോലും കുടിക്കരുത്; അങ്ങനെ ഇരിക്കെ സ്വന്തം രക്തം ആരാണ് കുടിക്കുക? സ്വന്തം ആത്മാവ് എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ തന്നെയാണ് സഹോദരനും; തനിക്കും സഹോദരനും തമ്മിൽ യഥാർത്ഥ വ്യത്യാസമില്ല।
Verse 16
रुधिरं न व्यतिक्रामद् दन्तोष्ठं मे5म्ब मा शुचः । वैवस्वतस्तु तद् वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षिती
അമ്മേ! ദുഃഖിക്കരുത്. ആ രക്തം എന്റെ പല്ലുകളും അധരങ്ങളും കടന്ന് മുന്നോട്ട് പോയില്ല. സൂര്യപുത്രൻ വൈവസ്വത യമൻ ഇതറിയുന്നു—എന്റെ രണ്ടു കൈകൾ മാത്രമാണ് രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടത്।
Verse 17
हताश्चं नकुलं दृष्टवा वृषसेनेन संयुगे । 8 | सम्प्रह्ष्टानां त्रास: संजनितो मया
യുദ്ധത്തിൽ വൃഷസേനൻ നകുലനെ ദുരവസ്ഥയിലാക്കിയതു കണ്ടു ആഹ്ലാദിച്ച ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ, ഞാൻ പ്രതിയായി അതുപോലെ തന്നെ ചെയ്ത് ഭയം മാത്രം ജനിപ്പിച്ചു—അവർക്ക് ഭീതിയുടെ രുചി അറിയിച്ചു।
Verse 18
केशपक्षपरामर्शे द्रौपद्या द्यूतकारिते | क्रोधाद् यदब्रवं चाहं तच्च मे हृदि वर्तते
ദ്യൂതസഭയിൽ ദ്രൗപദിയുടെ കേശം പിടിച്ചു വലിച്ച ആ അപമാനത്തിൽ ക്രോധം നിറഞ്ഞ് ഞാൻ ഉച്ചരിച്ച പ്രതിജ്ഞ—ആ വാക്ക് എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ എപ്പോഴും ഉറച്ചുനിന്നു।
Verse 19
क्षत्रधर्माच्च्युतो राज्ञि भवेयं शाश्वती: समा: । प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत् कृतवानहम्
രാജ്ഞീ! ആ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റാതെ പോയിരുന്നെങ്കിൽ, ഞാൻ അനന്തകാലം ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് ച്യുതനായേനെ. അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ ആ കർമ്മം ചെയ്തത്।
Verse 20
न मामहसि गान्धारि दोषेण परिशड्कितुम् । अनिगृहा पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिषु । अधुना कि नु दोषेण परिशड्कितुमरहसि
ഭീമസേനൻ പറഞ്ഞു—മാതാ ഗന്ധാരി! എന്നിൽ കുറ്റമുണ്ടെന്നു സംശയിക്കേണ്ടത് നിങ്ങൾക്കു യുക്തമല്ല. മുമ്പ് ഞങ്ങൾ നിങ്ങളോട് ഒരു അപകാരം പോലും ചെയ്തിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ, ഞങ്ങളോടു അതിക്രമം ചെയ്ത നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ നിങ്ങൾ തടഞ്ഞില്ല. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഏതു കുറ്റത്തിന്റെ പേരിലാണ് എന്നെ സംശയിക്കുന്നത്?
Verse 21
गान्धायुवाच वृद्धस्यास्य शतं पुत्रान् निध्नंस्त्वमपराजित: । कस्मान्नाशेषय: कंचिद् येनाल्पमराधितम्
ഗന്ധാരി പറഞ്ഞു—മകനേ! നീ അപരാജിതനായ വീരൻ. ഈ വൃദ്ധരാജാവിന്റെ നൂറു പുത്രന്മാരെ വധിക്കുമ്പോൾ, അൽപമാത്രം കുറ്റം ചെയ്ത ഒരുത്തനെയെങ്കിലും എന്തുകൊണ്ട് നീ വിട്ടുവെച്ചില്ല?
Verse 22
संतानमावयोस्तात वृद्धयोहतराज्ययो: । कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता
ഗന്ധാരി പറഞ്ഞു—മകനേ! ഞങ്ങൾ ഇരുവരും വൃദ്ധരായി; ഞങ്ങളുടെ രാജ്യം പോലും കവർന്നെടുത്തു. ഇത്തരമൊരു ദുഃസ്ഥിതിയിൽ, രണ്ട് അന്ധർക്കും ഒരൊറ്റ വടിപോലെ ആശ്രയമായ ഞങ്ങളുടെ ഏകസന്താനത്തെ നീ എന്തുകൊണ്ട് വിട്ടുവെച്ചില്ല?
Verse 23
शेषे हवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि । न मे दुःखं भवेदेतद् यदि त्वं धर्ममाचरे:
ഗന്ധാരി പറഞ്ഞു—മകനേ! നീ എന്റെ പുത്രന്മാർക്കു യമനായി മാറിയിരിക്കുന്നു. നീ ധർമ്മം അനുസരിച്ച് നടന്നിരുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ഒരുത്തനെങ്കിലും ശേഷിച്ചിരുന്നുവെങ്കിൽ, ഈ ദുഃഖം എനിക്കിത്രമാത്രം അസഹ്യമായിരിക്കില്ലായിരുന്നു.
Verse 24
वैशम्पायन उवाच एवमुक््त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत । क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഭീമസേനനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, പുത്രപൗത്രവധവേദനയിൽ പീഡിതയും ക്രോധം നിറഞ്ഞവളുമായ ഗന്ധാരി യുദ്ധിഷ്ഠിരനോട് ചോദിച്ചു—“ആ രാജാവ് യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ എവിടെയാണ്?”
Verse 25
तमभ्यगच्छद् राजेन्द्रो वेपमान: कृताज्जलि: । युधिष्ठिरस्त्विदं तत्र मधुरं वाक्यमब्रवीत्
അപ്പോൾ രാജാധിരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ വിറച്ചുകൊണ്ട്, കൈകൂപ്പി അവളുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അവിടെ അദ്ദേഹം മധുരവും വിനീതവുമായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞു—“ദേവി! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരുടെ സംഹാരത്തിന് ക്രൂരകർമ്മിയായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഞാൻ തന്നെയാണ്. ഭൂമിയിലെ രാജാക്കന്മാരുടെ നാശത്തിന് കാരണവും ഞാൻ; അതിനാൽ ഞാൻ ശാപാർഹൻ. എന്നെ ശപിക്കണമേ.”
Verse 26
पुत्रहन्ता नृशंसो5हं तव देवि युधिष्ठिर: । शापा्ह: पृथिवीनाशे हेतुभूत: शपस्व माम्
“ദേവി! നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ വധിച്ച നൃശംസനായ യുധിഷ്ഠിരൻ ഞാൻ. ഭൂമിയുടെ നാശത്തിന് കാരണമായി ഞാൻ ശാപാർഹനായിരിക്കുന്നു; എന്നെ ശപിക്കണമേ.”
Verse 27
नहि मे जीवितेनार्थो न राज्येन धनेन वा । तादृशान् सुहृदो हत्वा मूढस्यास्य सुहृदद्गुह:
“ഇനി എനിക്ക് ജീവതത്താൽ എന്ത് പ്രയോജനം? രാജ്യമോ ധനമോ കൊണ്ടും ഒന്നുമില്ല. അത്തരം മഹത്തായ സുഹൃത്തുക്കളെ വധിച്ച് ഞാൻ മൂഢനായി, സ്വന്തം സുഹൃത്തുക്കളുടെ ദ്രോഹിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.”
Verse 28
तमेवंवादिनं भीतं संनिकर्षगतं तदा । नोवाच किंचिद् गान्धारी निःश्वासपरमा भूशम्
ഭീതനായ യുധിഷ്ഠിരൻ അടുത്തുവന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഗന്ധാരി ദേവി ആഴമേറിയ നിശ്വാസങ്ങൾ വിടുകയായിരുന്നു; ദുഃഖം അവളെ വിങ്ങിച്ചു, എങ്കിലും വായിൽ നിന്ന് ഒരു വാക്കും പുറപ്പെടില്ലായിരുന്നു.
Verse 29
तस्यावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यत: । युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी
രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ശരീരം കുനിച്ച് ഗന്ധാരിയുടെ പാദങ്ങളിൽ വീഴാൻ ഒരുങ്ങുമ്പോൾ, ധർമ്മജ്ഞയും ദീർഘദർശിനിയുമായ ഗന്ധാരി കണ്ണുകളിലെ കെട്ടിന്റെ അകത്തുനിന്നുതന്നെ അവന്റെ കാൽവിരലുകളുടെ അഗ്രഭാഗം കണ്ടെടുത്തു. ആ ഒരു ദൃഷ്ടിമാത്രത്തിൽ രാജാവിന്റെ നഖങ്ങൾ കറുത്തുപോയി—മുമ്പ് അവ അത്യന്തം മനോഹരവും ദർശനീയവുമായിരുന്നു.
Verse 30
अंगुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा । ततः स कुनखी भूतो दर्शनीयनखो नृप:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കണ്ണുകെട്ടിന്റെ ഇടവഴിയിലൂടെ ദേവി ഗാന്ധാരി അവന്റെ കാൽവിരലുകളുടെ അഗ്രഭാഗങ്ങൾ കണ്ടു. അതേ നിമിഷം, മുമ്പ് മനോഹരവും ദർശനീയവുമായ നഖങ്ങളുണ്ടായിരുന്ന രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ വർണ്ണം മാറി കറുത്തും കളങ്കിതവുമായ നഖങ്ങളുള്ളവനായി.
Verse 31
त॑ दृष्टवा चार्जुनोडगच्छद् वासुदेवस्य पृष्ठत: । एवं संचेष्टमानांस्तानितश्षैतक्ष भारत
അവനെ അങ്ങനെ കണ്ട അർജുനൻ നീങ്ങി വാസുദേവൻ (കൃഷ്ണൻ) പിന്നിൽ ചെന്നു നിന്നു. ഹേ ഭാരത, അവർ ഇങ്ങനെ ചലിച്ചും നിലമാറ്റം വരുത്തിയും ഇരിക്കുമ്പോൾ, അകലെ നിന്ന് ശൗനകൻ (ശൈതക്ഷൻ) അവരെ നിരീക്ഷിച്ചു.
Verse 32
तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम्
അവളുടെ (ഗാന്ധാരിയുടെ) അനുവാദത്തോടെ അവർ വീരമാതാവായ മാതാവിനെ സമീപിക്കുവാൻ യഥാവിധി അനുമതി നേടി.
Verse 33
अभ्यगच्छन्त सहिता: पृथां पृथुलवक्षस: । फिर उनकी आज्ञा ले चौड़ी छातीवाले सभी पाण्डव एक साथ वीरजननी माता कुन्तीके पास गये ।। चिरस्य दृष्टवा पुत्रान् सा पुत्राधिभिरभिप्लुता
പിന്നെ അവളുടെ അനുവാദം വാങ്ങി വിശാലവക്ഷസ്ഥരായ പാണ്ഡവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പൃഥാ (കുന്തി)യുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. ഏറെക്കാലത്തിന് ശേഷം പുത്രന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ മാതൃസ്നേഹത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോയി.
Verse 34
बाष्पमाहारयद् देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम् । कुन्तीदेवी दीर्घकालके बाद अपने पुत्रोंकी देखकर उनके कष्टोंका स्मरण करके करुणामें डूब गयीं और अंचलसे मुँह ढककर आँसू बहाने लगीं ।।
ദേവി വസ്ത്രംകൊണ്ട് മുഖം മറച്ച് കണ്ണീർ ചൊരിഞ്ഞു. പിന്നെ കണ്ണീർ ഒഴുക്കി തീർത്ത ശേഷം, പൃഥാ (കുന്തി) അപ്പോൾ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
Verse 35
अपश्यदेतान् शस्त्रौचैर्बहुधा क्षतविक्षतान् | पुत्रोंसहित आँसू बहाकर उन्होंने उनके शरीरोंपर बारंबार दृष्टिपात किया। वे सभी अस्त्र-शस्त्रोंकी चोटसे घायल हो रहे थे ।।
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അവൾ തന്റെ പുത്രന്മാരെ കണ്ടു; അവർ ശസ്ത്രപ്രഹാരങ്ങളാൽ പലവിധത്തിൽ ക്ഷതവിഛതരായി പരിക്കേറ്റിരുന്നു. കണ്ണീർ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് അവൾ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിലേക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ചു; എല്ലാവരും അസ്ത്ര-ശസ്ത്രാഘാതങ്ങളാൽ വേദനിച്ചു കിടന്നു. അവൾ ഒരൊരുത്തനായി പുത്രന്മാരെ വീണ്ടും വീണ്ടും സ്പർശിച്ചു കൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 36
अन्वशोचत दुःखार्ता द्रौपदी च हृतात्मजाम् | रुदतीमथ पाज्चालीं ददर्श पतितां भुवि
ദുഃഖാർത്തയായ ദ്രൗപദി, പുത്രന്മാരെ നഷ്ടപ്പെട്ട ആ സ്ത്രീക്കായി വിലപിച്ചു. പിന്നെ അവൾ പാഞ്ചാലിയെ കണ്ടു—അവൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുകയായിരുന്നു।
Verse 37
बारी-बारीसे पुत्रोंके शरीरपर बारंबार हाथ फेरती हुई कुन्ती दुःखसे आतुर हो उस द्रौपदीके लिये शोक करने लगीं, जिसके सभी पुत्र मारे गये थे। इतनेमें ही उन्होंने देखा कि द्रौपदी पास ही पृथ्वीपर गिरकर रो रही है ।।
കുന്തി പുത്രന്മാരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും കൈയോടിച്ച് ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി, എല്ലാ പുത്രന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ട ദ്രൗപദിക്കായി വിലപിച്ചു. അപ്പോൾ അവൾ ദ്രൗപദിയെ സമീപത്ത് തന്നെ ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന് കരയുന്നതായി കണ്ടു. ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—“ആര്യേ! സൗഭദ്രനോടുകൂടി നിങ്ങളുടെ എല്ലാ പൗത്രന്മാരും എവിടെ പോയി? ഏറെക്കാലത്തിന് ശേഷം ഇന്ന് നിങ്ങളെ—തപസ്വിനി ദേവിയെ—കണ്ടിട്ടും അവർ എന്തുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വരുന്നില്ല?”
Verse 38
कि नु राज्येन वै कार्य विहीनाया: सुतैर्मम । द्रौपदी बोली--आर्ये! अभिमन्युसहित वे आपके सभी पौत्र कहाँ चले गये? वे दीर्घकालके बाद आयी हुई आज आप तपस्विनी देवीको देखकर आपके निकट क्यों नहीं आ रहे हैं? अपने पुत्रोंसे हीन होकर अब इस राज्यसे हमें क्या कार्य है? || ३७ ई ।।
ദ്രൗപദി പറഞ്ഞു—“പുത്രന്മാരില്ലാതെ ഇനി ഈ രാജ്യം കൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്ക് എന്ത് കാര്യം? ആര്യേ! അഭിമന്യുവോടുകൂടി നിങ്ങളുടെ എല്ലാ പൗത്രന്മാരും എവിടെ പോയി? ഏറെക്കാലത്തിന് ശേഷം ഇന്ന് നിങ്ങളെ—തപസ്വിനി ദേവിയെ—കണ്ടിട്ടും അവർ എന്തുകൊണ്ട് നിങ്ങളുടെ അടുക്കൽ വരുന്നില്ല?” അപ്പോൾ വിശാലനേത്രയായ പൃഥാ (കുന്തി) കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന, ശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച ദ്രൗപദിയെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ആശ്വസിപ്പിച്ചു; പിന്നെ താനുമതിർത്ത ദുഃഖത്തോടെ ശോകാകുലയായ ഗാന്ധാരിയിലേക്കു പോയി।
Verse 39
उत्थाप्य याज्ञसेनीं तु रुदतीं शोककर्शिताम् । तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता नृप
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—കരഞ്ഞുകൊണ്ടും ശോകത്തിൽ ക്ഷീണിച്ചും നിന്ന യാജ്ഞസേനിയെ (ദ്രൗപദിയെ) എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് രാജാവ് അവളോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; അവളുടെ പുത്രന്മാരും പിന്നാലെ നടന്നു।
Verse 40
वैशम्पायन उवाच तामुवाचाथ गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഗന്ധാരി തന്റെ യശസ്വിനിയായ മരുമകളോടുകൂടി അവളോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“മകളേ, ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നുപോകരുത്. നോക്കൂ, ഞാനും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. കാലചക്രത്തിന്റെ മറിവ് പ്രേരിപ്പിച്ചതിനാൽ ഈ സമസ്ത ലോകനാശം സംഭവിച്ചു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു—സ്വഭാവതഃ തന്നെ അത് രോമാഞ്ചകരമാണ്. ഈ ദുരന്തം അനിവാര്യമായിരുന്നു; അതിനാലാണ് അത് വന്നത്. സമാധാനത്തിനായി ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അനുനയ-വിനയങ്ങൾ വിജയിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, പരമബുദ്ധിമാനായ വിദുരൻ മുമ്പ് പറഞ്ഞ ഗൗരവമുള്ള വചനപ്രകാരം തന്നെയാണ് എല്ലാം സംഭവിച്ചത്.”
Verse 41
मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दु:खिताम् । मन्ये लोकविनाशो<यं कालपर्यायनोदित:
“മകളേ, ‘എൻ മകൻ!’ എന്നു പറഞ്ഞ് ശോകത്തിൽ തളരരുത്. എന്നെയും നോക്കൂ—ഞാനും ദുഃഖിതയാണ്. ഈ ലോകനാശം കാലചക്രത്തിന്റെ പരിവർത്തനത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിച്ചതെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.”
Verse 42
अवश्यभावी सम्प्राप्त: स्वभावाल्लोमहर्षण: । इदं तत् समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत्
“അനിവാര്യമായിരുന്നതുതന്നെ ഇപ്പോൾ സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു; സ്വഭാവതഃ അത് രോമാഞ്ചകരമാണ്. വിദുരന്റെ മഹത്തായ വചനപ്രകാരം തന്നെയാണ് ഈ ഫലം വന്നെത്തിയത്.”
Verse 43
तस्मिन्नपरिहार्येर्थे व्यतीते च विशेषत:
“ആ അനിവാര്യ ദുരന്തം ഒരുവിധത്തിലും ഒഴിവാക്കാനാകാതിരുന്നപ്പോൾ—പ്രത്യേകിച്ച് ഇപ്പോൾ, എല്ലാം സംഭവിച്ച് അവസാനിച്ച ശേഷം—നീ ഇനി ശോകിക്കരുത്.”
Verse 44
मा शुचो न हि शोच्यास्ते संग्रामे निधनं गता: । यथैवाहं तथैव त्वं को नावाश्वासयिष्यति । ममैव हापराधेन कुलमग्रयं विनाशितम्
“ശോകിക്കരുത്. അവർ ശോകിക്കേണ്ടവരല്ല; യുദ്ധത്തിൽ മരണം വരിച്ചു. ഇന്ന് ഞാൻ എങ്ങനെയോ, നീയും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്—അപ്പോൾ നമ്മെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ ആരുണ്ട്? അയ്യോ, എന്റെ തന്നെ കുറ്റം കൊണ്ടാണ് ഈ മഹത്തായ കുലം നശിച്ചത്.”
Verse 313
गान्धारी विगतक्रोधा सान्त्वयामास मातृवत् | उनकी यह अवस्था देख अर्जुन भगवान् श्रीकृष्ण-के पीछे जाकर छिप गये। भारत! उन्हें इस प्रकार इधर-उधर छिपनेकी चेष्टा करते देख गान्धारीका क्रोध उतर गया और उन्होंने उन सबको स्नेहमयी माताके समान सान्त्वना दी
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഗാന്ധാരിയുടെ കോപം ശമിച്ചിരുന്നു; അവൾ മാതാവുപോലെ എല്ലാവരെയും ആശ്വസിപ്പിച്ചു. അർജുനൻ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ പിന്നിലേക്ക് പോയി ഒളിക്കുന്നതും, മറ്റുള്ളവർ അവളുടെ ദൃഷ്ടി ഒഴിവാക്കാൻ വ്യാകുലമായി ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും ശ്രമിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ അവളുടെ ക്രോധം ഉരുകി; സ്നേഹമയിയായ ജനനിയെപ്പോലെ അവൾ എല്ലാവർക്കും ആശ്വാസം നൽകി.
Verse 393
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् । नरेश्वर! विशाल नेत्रोंवाली कुन्तीने शोकसे कातर हो रोती हुई द्रपदकुमारीको उठाकर धीरज बँधाया और उसके साथ ही वे स्वयं भी अत्यन्त आर्त होकर शोकाकुल गान्धारीके पास गयीं। उस समय उनके पुत्र पाण्डव भी उनके पीछे-पीछे गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരേശ്വരാ! വിശാലനേത്രയായ കുന്തി സ്വയം അത്യന്തം ആർതയായിരുന്നു. ദുഃഖത്തിൽ കാതരയായി കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ദ്രുപദകുമാരിയെ ഉയർത്തി അവൾ ആശ്വസിപ്പിച്ചു; പിന്നെ താനുമെല്ലാം ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി, ശോകാകുലയായ ഗാന്ധാരിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു. അവളുടെ പിന്നാലെ പാണ്ഡവപുത്രന്മാരും പോയി.
Verse 426
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामति: । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! गान्धारीने बहू द्रौपदी और यशस्विनी कुन्तीसे कहा--“बेटी! इस प्रकार शोकसे व्याकुल न होओ। देखो
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ജനമേജയാ! ഗാന്ധാരി തന്റെ മരുമകൾ ദ്രൗപദിയോടും യശസ്വിനിയായ കുന്തിയോടും പറഞ്ഞു—“മകളേ, ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽ തകർന്നുപോകരുത്. നോക്കൂ, ഞാനും ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. കാലത്തിന്റെ വിപരീതചലനത്തിന്റെ പ്രേരണയാൽ ഈ സമസ്ത ലോകത്തിന്റെ നാശം സംഭവിച്ചു—സ്വഭാവതഃ തന്നെ രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതു. ഈ ദുരന്തം അനിവാര്യമായിരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് വന്നെത്തിയത്. സമാധാനം സ്ഥാപിക്കുവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അനുനയവിനയം ഫലിക്കാതിരുന്നപ്പോൾ, അന്ന് പരമബുദ്ധിമാനായ വിദുരൻ പറഞ്ഞ ഗൗരവമുള്ള വചനങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണ് എല്ലാം സംഭവിച്ചത്.”
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to assign responsibility after collective catastrophe: Yudhiṣṭhira claims maximal culpability, while Gandhārī frames the outcome through inevitability (kāla) yet also acknowledges personal fault, creating a layered model of accountability.
The chapter advances a controlled ethics of mourning: anger is permitted as an initial response, but resolution requires restraint, shared consolation, and a reflective causal analysis that prevents grief from converting into further destructive action.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative-ethical documentation, preparing the ground for later systematic teachings by demonstrating grief, responsibility, and reconciliation in practice.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.